Yapay Zekâ Çağında Bilişsel Özerklik, Hacker Manifestosu ve Dijital Direniş

Özgür Uçkan’ın anısına…

“Bir Hacker’ın Vicdanı (Hacker Manifestosu)

Bugün bir kişi daha yakalandı. Her yerde haberleri çıkıyor.

“Bilgisayar Suçu Skandalında Genç Tutuklandı.”
“Banka Sistemine Müdahale Eden Hacker Yakalandı.”

Lanet olası çocuklar.
Hepsi aynı.

Ama sen, üç parçalı takım elbiselerin, 1950’lerden kalma teknoloji anlayışın ve psikoloji kitaplarından öğrendiğin basmakalıp düşüncelerinle hiç hacker’ın gözlerinin arkasına bakmayı denedin mi?

Onu harekete geçiren şeyin ne olduğunu hiç merak ettin mi?

Hangi güçlerin onu şekillendirdiğini, nelerin onu bugünkü haline getirmiş olabileceğini hiç düşündün mü?

Ben bir hacker’ım. Dünyama hoş geldin…

Benim dünyam okulda başlıyor…

Diğer çocukların çoğundan daha zekiyim.
Bize öğrettikleri bu saçmalıklar beni sıkıyor.

“Başarısız öğrenci.”
Hepsi aynı.

Ortaokuldayım ya da lisede.

Öğretmenin bir kesrin nasıl sadeleştirileceğini on beşinci kez anlattığını dinliyorum. Ben bunu zaten biliyorum.

“Hayır Bayan Smith, işlemleri yazmadım. Kafamdan yaptım…”

“Lanet çocuk. Muhtemelen kopya çekti.”

Hepsi aynı.

Bugün bir keşif yaptım.

Bir bilgisayar buldum.

Bir saniye…

Bu harika bir şey.

Ona ne yapmasını söylersem onu yapıyor.

Bir hata yaparsa, bunun nedeni benim bir şeyi yanlış yapmış olmam.

Benden hoşlanmadığı için değil…

Benden korktuğu için değil…

Beni ukala bulduğu için değil…

Öğretmekten nefret ettiği ve aslında burada olmaması gerektiği için hiç değil…

“Lanet çocuk. Bütün yaptığı oyun oynamak.”

Hepsi aynı.

Sonra oldu…

Bir kapı açıldı.

Bir dünyanın kapısı…

Telefon hattından, bir bağımlının damarlarına akan eroin gibi hızla akan elektronik bir darbe…

Gündelik hayatın beceriksizliklerinden kaçıp sığınılacak bir yer arıyorum.

Ve bir elektronik ilan panosu — bir board — buluyorum.

“İşte bu…

Benim ait olduğum yer burası…”

Buradaki herkesi tanıyorum.

Hiçbiriyle karşılaşmamış olsam da…

Hiçbiriyle konuşmamış olsam da…

Belki bir daha seslerini hiç duymayacak olsam da…

Hepinizi tanıyorum.

“Lanet çocuk. Telefon hattını yine meşgul ediyor.”

Hepsi aynı…

Elbette hepimiz aynıyız.

Okulda bize et isterken bebek maması yedirdiler.

İhtiyacımız olan şey biftekken, önümüze konan et parçaları bile önceden çiğnenmiş, tatsız ve ruhsuzdu.

Bize sadist insanlar hükmetti ya da kayıtsız insanlar tarafından görmezden gelindik.

Gerçekten öğretecek bir şeyi olan birkaç kişi ise, öğrenmeye hevesli öğrenciler buldu.

Ama o birkaç kişi, çölde birkaç damla su gibiydi.

Artık burası bizim dünyamız.

Elektronun ve anahtarın dünyası.

Baud’un güzelliğinin dünyası.

Zaten var olan bir hizmeti kullanıyoruz ve aslında çok ucuza sunulabilecek bir şey için, bunu kâr hırsıyla şişiren açgözlü insanların istediği parayı ödemiyoruz.

Ve siz bize suçlu diyorsunuz.

Biz keşfediyoruz…

Ve siz bize suçlu diyorsunuz.

Bilginin peşinden gidiyoruz…

Ve siz bize suçlu diyorsunuz.

Ten rengimiz, milliyetimiz, dini önyargılarımız olmadan var oluyoruz…

Ve siz bize suçlu diyorsunuz.

Siz atom bombaları yapıyorsunuz.

Savaşlar çıkarıyorsunuz.

Bizi öldürüyor, kandırıyor ve bize yalan söylüyorsunuz.

Sonra da bütün bunları bizim iyiliğimiz için yaptığınıza inanmamızı istiyorsunuz.

Ama suçlu olan biziz.

Evet, ben bir suçluyum.

Benim suçum merak etmek.

Benim suçum, insanları nasıl göründüklerine göre değil ne söylediklerine ve ne düşündüklerine göre değerlendirmek.

Benim suçum, sizi zekâmla alt etmek.

Ve bunun için beni asla affetmeyeceksiniz.

Ben bir hacker’ım.

Ve bu benim manifestom.

Bu tek kişiyi durdurabilirsiniz.

Ama hepimizi durduramazsınız.

Sonuçta…

Hepimiz aynıyız.”

+++ The Mentor +++

08 Ocak 1986”

1986 yılının soğuk bir Ocak gününde, Amerika Birleşik Devletleri’nin Teksas eyaletinde yetenekli ama eğitim sistemine uyum sağlayamamış genç bir bilgisayar tutkunu, polis tarafından gözaltına alındı. Takma adı “The Mentor” olan Loyd Blankenship, henüz 20’li yaşlarının başındaydı ve o dönemin ilk dijital yeraltı topluluklarından biri olan Legion of Doom (Kader Lejyonu) üyesiydi. Polis onu sıradan bir siber suçlu, sistemlere yasadışı yollardan sızan bir dijital vandal olarak görüyordu. Blankenship ise kelepçelendikten kısa bir süre sonra, kefaletle serbest bırakıldığı zaman, eline geçen ilk klavyenin başına geçti ve dijital kültür tarihinin yönünü sonsuza dek değiştirecek olan o tarihi metni kaleme aldı: “Bir Hacker’ın Vicdan Azabı” (The Conscience of a Hacker) —ya da dünyaca bilinen adıyla Hacker Manifestosu.

Metin, 80’li yılların ikonik dijital yeraltı yayını olan Phrack bülteninin 7. sayısında (Cilt 1, Sayı 7, Dosya 3) yayımlandı. Blankenship bu metni, kişisel bir savunma mekanizmasının ötesinde, ana akım medyanın ve kolluk kuvvetlerinin “hacker” kavramını kriminalize etme gayretine radikal bir felsefi itiraz olarak kurgulamıştı. Manifestonun dili; kırgın ama son derece asi, entelektüel açıdan keskin ve kuşatıcı bir romantizm barındırıyordu. Blankenship, metinde bir hacker’ın çocukluktan itibaren yaşadığı yabancılaşmayı, okul sistemindeki basmakalıp ezberciliği ve toplumsal ikiyüzlülüğü adım adım ifşa ederek şu tarihi satırları yazdı: “Ben bir hacker’ım, dünyama girin… Benim dünyam okulda başlayan bir dünyadır… Ben her şeyden fazla zeki olan o çocuğum, öğretmenlerin bana öğrettiği şeyler beni sıktı… Bir suçlama yapıldı: ‘Bu çocuk sınıfa katılmıyor, arkadaş edinmiyor.’ Lanet olsun, hepiniz birbirinizin aynısınız… Bir keşifte bulundum: Bilgisayarı keşfettim. Bir saniye, bu harika. Bu şey tam olarak benim istediğim şeyi yapıyor. Eğer bir hata yaparsa, bunun sebebi benim onu yanlış yönlendirmiş olmamdır. Benim hoşuma gitmediği için değil… Ve sonra kapı açıldı: Telefon hatları üzerinden bir dünya fışkırdı… Arayan ben idim… Burası bizim dünyamız… Telefon ve santral hatlarının dünyası, bilgisayarın güzelliği…”

Blankenship bu ifadelerle, hackerlığa dair hâkim anlatıyı tamamen tersine çevirdi. Hacker, sistemleri hırsızlık veya yıkım amacıyla çökerten bir terörist değil; eğitim sisteminin ve bürokrasinin uyuşturduğu kalıpların ötesine geçmeye çalışan, bilginin peşinde koşan bir saf merak savaşçısıydı. Manifestonun zirve noktası ve siber-kültürün amentüsü kabul edilen bu epik bildiri, dijital özgürlük mücadelesinin ilk açık meşruiyet beyanıydı: “Biz derimizin rengi olmadan, milliyetimiz olmadan, dini inançlarımız olmadan var oluruz… Ve siz bizi cani olarak adlandırırsınız. Biz atom bombaları yapıyoruz, savaşları finanse ediyoruz, cinayet işleyen, yalan söyleyen ve bizi her şeyin bizim iyiliğimiz için olduğuna inandırmaya çalışan insanlara itaat ediyoruz, ama siz bizi cani olarak adlandırırsınız. Evet, ben bir cani’yim. Benim suçum merak etmektir. Benim suçum insanları ne söylediklerine göre değil ne düşündüklerine ve ne yaptıklarına göre değerlendirmektir. Benim suçum sizden daha zeki olmamdır, bu beni asla affetmeyeceğiniz bir şeydir. Ben bir hacker’ım ve bu benim manifestom. Beni tek tek durdurabilirsiniz ama hepimizi birden durduramazsınız… Sonuçta hepimiz biriz.”

Manifesto yayımlandığı andan itibaren siber-mekânda dalga dalga yayıldı. Metin yalnızca yeraltı dünyasındaki gençleri etkilemekle kalmadı; bilgisayar bilimcileri, hukukçular, medya teorisyenleri ve felsefeciler arasında da dev bir tartışma dalgası başlattı. (Meraklısı detaylı bilgi almak için McKenzie Wark’ın “Bir Hacker Manifestosu” kitabını okuyabilir.)

Siber hukukun ve Özgür Yazılım hareketinin önde gelen isimleri manifestoyu derin felsefi okumalara tabi tuttular. Elektronik Sınır Vakfı’nın (Electronic Frontier Foundation – EFF) kurucularından, siber-anarşist şair John Perry Barlow, Blankenship’in manifestosunu “siber uzayın Bağımsızlık Bildirgesi’nin ilk taslağı” olarak tanımladı. Barlow’a göre metin, fiziksel dünyanın coğrafi ve siyasi sınırlarını tanımayan, tamamen zihinsel yeteneğe ve meraka dayalı yeni bir “dijital ortak alan” (digital commons) bilincinin doğuşuydu.

Benzer şekilde, medya kuramcısı Sirkka Jarvenpaa ve teknoloji sosyologları, manifestoyu sanayi sonrası toplumun otoriter yapısına karşı verilmiş Varoluşçu bir yanıt olarak değerlendirdiler. Onlara göre manifestodaki “Biz derimizin rengi, dinimiz ve milliyetimiz olmadan var oluruz” vurgusu, dijital ağların insanlığa sunduğu ilk kapsayıcı, eşitlikçi ve araçsal olmayan meritokratik ütopya vaadiydi.

Kültür teorisyeni McKenzie Wark ise meşhur A Hacker Manifesto (2004) adlı eserinde Blankenship’in metnini doğrudan referans alarak analizi bir adım öteye taşıdı. Wark’a göre The Mentor, dijital dünyada yeni bir sınıfın—Hacker Sınıfı’nın—doğduğunu haber veriyordu: “Hacker Manifestosu, soyutlama yapabilen ve enformasyonu özgürleştirmek isteyen yeni bir sınıfın, bilgiyi metalaştırmak ve çitlemek isteyen ‘Vektöralist Sınıf’a (kapitalist mülkiyet sahiplerine) karşı verdiği ilk sınıfsal çığlıktır. Blankenship’in ‘merak’ dediği şey, enformasyonun mülkiyet sınırlarını aşma arzusudur.”

Manifesto, ikonik Hackers (1995) filminden küresel Siberpunk edebiyatına (William Gibson, Bruce Sterling) kadar uzanan geniş bir estetik alanı besledi. Ancak onun en büyük tarihsel mirası; bilgisayarı ve ağı, devletlerin veya dev şirketlerin kontrolündeki bürokratik bir hesaplama makinesi olmaktan çıkarıp, bireysel özgürleşmenin ve sınır tanımayan bilginin aracı haline getirmesiydi.

Türkiye’nin dijital kültür, internet hakları ve siber-özgürlük alanındaki en önemli öncü felsefeci ve akademisyenlerinden biri olan sevgili dostum ve ortağım Özgür Uçkan, Hacker Manifestosu’nu ve hacker etiğini doğrudan kaleme aldığı yazılarında, söyleşilerinde ve derslerinde sıklıkla ele almıştır.

Uçkan, Loyd Blankenship’in “Hacker Manifestosu” metnini ve Hacker Etiğini ticari/güvenlik odaklı medyanın “siber suç” parantezine sıkıştırmasına şiddetle karşı çıkar ve bunu bilginin özgürleşmesi, yaratıcılık ve sivil itaatsizlik zemininde tanımlar.

Özgür Uçkan’ın Hacker Manifestosu, hacker etiği ve korsan kültürü üzerine yaptığı kavramsallaştırmalardan öne çıkan temel yaklaşımı ve vurguları özetle şu şekildedir:

 “Hacker’lık Bir Suç Değil, Düşünme ve Yaratma Biçimidir”

Uçkan, medyanın “hacker” kelimesini korsanlık ve hırsızlıkla özdeşleştiren dili yapı söküme uğratır. Hacker Manifestosu’ndaki “Benim suçum merak etmek” vurgusunu merkeze alarak: “Hacker’lık bir suç eylemi değil, bir tutumdur, bir zihniyet biçimidir. Hacker Manifestosu, siber alandaki ilk varoluşsal çığlıktır. Orada dile gelen şey, bilginin mülkiyetine ve otoritenin kontrolüne karşı meraktan doğan radikal bir özgürlük talebidir. Hacker, mevcut sistemin sunduğu ara yüzlerle yetinmeyen, o sistemin arkasındaki kodları, mekanizmaları anlamak ve değiştirmek isteyen kişidir.”

Bilginin Müşterekliği ve Mülkiyetsizlik

Uçkan’a göre Hacker Manifestosu’nun ve Richard Stallman’ın Özgür Yazılım hareketinin ortak paydası “bilginin meta olmaktan çıkarılması” dır.. Bilgiye erişimin kısıtlanmasını bir tür bilişsel çitleme olarak değerlendirir: “Bilgi doğası gereği akışkandır, paylaşıldıkça çoğalır ve hiçbir özel mülkiyet kılıfına sığmaz. Hacker etiğinin ve Hacker Manifestosu’nun temel düsturu basittir: Bilgi özgür olmak ister (‘Information wants to be free’). Bilgiyi çitlemeye, patentlemeye ve sermayenin tekelinde tutmaya çalışan her aygıt, insanın öğrenme ve yaratma hakkına müdahale eder.”

Sistemlerin Açığını Bularak Sistemi İncelemek (Politik Hackerlık)

Uçkan ayrıca, hacker’lığın teknik bir beceriden öte politik ve felsefi bir sivil itaatsizlik olduğunu vurgular: “Hacker, kapalı sistemlerin açıklarını gösteren kişidir. Bu sadece bilgisayar ağları için geçerli değildir; hukukun, bürokrasinin, medyanın ve iktidarın da açıkları vardır. Hacker Manifestosu, iktidarların inşa ettiği sınırların insan zihni karşısında ne kadar kırılgan olduğunu ilan eder. Dolayısıyla hacker’lık, dijital çağın sivil itaatsizlik biçimidir.”

“Biz Korsan Değil, Ağ Çağının Öncüleriyiz”

Korsan Parti hareketleri ve dijital haklar mücadelesi üzerine değerlendirmelerinde Uçkan, Hacker Manifestosu’nun yarattığı meşruiyet zeminini şöyle özetler: “Sermaye ve iktidar, kendi kurduğu sınırları ihlal eden her özgürleştirici harekete önce ‘korsan’ ya da ‘suçlu’ der. Hacker Manifestosu, bu suçlamayı tersine çeviren tarihsel bir eşiktir. ‘Siz bizi suçluyorsunuz çünkü biz sizin sınırlarınızı tanımıyoruz; biz ise sadece öğrenmek, paylaşmak ve sistemi anlamak istiyoruz’ der.”

Özgür Uçkan, Creative Commons (CC), açık kaynak lisansları ve telif haklarının dönüşümünü sadece hukuki bir düzenleme veya teknik bir lisanslama modeli olarak görmüyordu. Onları, endüstriyel kapitalizmin mülkiyet rejimi ile enformasyon çağının kolektif üretim mantığı arasındaki tarihsel çatışmanın en kritik muharebe alanı olarak konumlandırmıştı.

Uçkan’ın bu alandaki hukuki ve felsefi analizleri; dijitalleşmenin getirdiği bolluk ekonomisi ile geleneksel hukuk sistemlerinin dayattığı yapay kıtlık arasındaki çelişkiyi ortaya çıkarmaktadır. Geleneksel telif hakkı (Copyright) sisteminin tarihsel çıkış noktası ile günümüzdeki işlevi arasındaki makas dramatik bir biçimde açılmıştır. Telif hakkı tarihsel olarak yaratıcıyı korumak ve toplumsal kültürel üretimi teşvik etmek için doğmuştur. Ancak Uçkan’a göre günümüz telif rejimi, sanatçıyı/yaratıcıyı değil; dağıtım kanallarını ellerinde tutan küresel medya kartellerini, yayıncıları ve tekelci şirketleri koruyan bir korumacılık (proteksiyonizm) aygıtına dönüşmüştür.

Geleneksel telif hukuku, üretilen her eseri yaratıldığı andan itibaren otomatize bir biçimde “Tüm Hakları Saklıdır” (All Rights Reserved) zırhına sokar. Uçkan, bu yaklaşımın dijital çağda bilginin ve kültürün doğal akışını felç ettiğini, kamu alanını felç eden bir “kültürel mülksüzleştirme” yarattığını savunur.

Türkiye’de Creative Commons hareketinin yaygınlaşmasında ve Türk hukuk sistemine/kültür dünyasına uyarlanmasında en öncü isimlerden biri olan Uçkan, CC analizi şu felsefi ve hukuki temellere oturur:

Radikal Mülkiyetsizlik Değil, Esnek Mülkiyet: Uçkan, CC’nin telif hakkını tamamen yok sayan hedefsiz bir anarşizm olmadığını; aksine mevcut telif hukukunun içinden doğan, telif hakkı sahibine kendi eserinin kullanım şartlarını belirleme iradesi veren hukuki bir inovasyon olduğunu belirtir.

“Tüm Hakları Saklıdır”dan “Bazı Hakları Saklıdır”a (Some Rights Reserved): Yaratıcıya eserini modüler bir yapıda sunma imkânı tanır:

• Atıf (BY): “Eserimi kullanabilirsin ama adımı an.”
• Ticari Olmayan (NC): “Eserimden para kazanmadığın sürece serbestçe paylaş.”
• Türetilemez (ND): “Eserimi değiştirmemek şartıyla yayabilirsin.”
• Benzerleşme/Aynı Lisansla Paylaş (SA): “Eserimden yeni bir şey türetiyorsan, onu da aynı özgür lisansla kamusal alana sunmalısın.”

Uçkan’a göre kültür, parçaların birleşmesiyle ilerler. Remix kültürü, kolaj, veri işleme ve akademik derlemeler ancak CC gibi lisansların sağladığı hukuki koruma kalkanı sayesinde dava edilme korkusu olmadan serbestçe gelişebilir.

Uçkan, GPL (General Public License) ve benzeri açık kaynak lisanslarını insanlık tarihinin en zeki hukuki korsanlık örneği (hacker davranışı) olarak nitelendirir: “Copyleft” (Telif Devrim/Solu), telif hakkı (Copyright) yasalarının sunduğu hukuki gücü kapitalizmin silahını kapitalizme karşı kullanarak tersine çevirir. Telif hakkı sistemi bir eseri kilitlemek için kullanılırken, Copyleft aynı hukuki yetkiyi kullanarak eserin ve ondan türetilecek tüm sonraki sürümlerin sonsuza kadar açık ve özgür kalmasını zorunlu kılar.

Bolluk Ekonomisi (Economy of Abundance): Sanayi toplumu “kıtlık” üzerine kuruludur (fiziksel mallar kısıtlıdır). Dijital enformasyon ise “bolluk” doğasına sahiptir; kopyalama ve dağıtım maliyeti sıfıra yakındır. Uçkan, açık kaynak lisanslarının bu bolluk ekonomisinin doğasına uygun tek hukuki altyapı olduğunu vurgular.

Uçkan’ın hukuki analizlerinin nihai felsefi durağı, Dijital Müşterekler (Digital Commons) kavramıdır: Nasıl ki temiz su, hava ve yeşil alanlar insanlığın ortak yaşam alanıysa; kodlar, bilimsel makaleler, sanatsal veri tabanları ve dijital kütüphaneler de insanlığın ortak zihinsel mülküdür.

Uçkan, Wikipedia, Linux ve OpenStreetMap gibi projeleri örnek göstererek; açık kaynak lisansları ve CC sayesinde piyasa mekanizmalarının ve kâr hırsının ötesinde, tamamen gönüllü ve kamu yararına dayalı devasa bir imece üretim modelinin mümkün olduğunu kanıtlar.

Uçkan’a göre Creative Commons ve açık kaynak lisansları, yalnızca hukuki metinler değil; bilgi çağında insanın üretme, paylaşma ve kendini gerçekleştirme hakkının teminatıdır. Telif haklarını dar bir şirket çıkarı olmaktan çıkarıp, onu kamusal özgürlüğün ve kolektif zekanın bir kaldıraçı haline getiren radikal birer özgürleşme aracıdır.

İşte tam bu noktada, 1986’da kaleme alınan bu asi metin, günümüz Yapay Zekâ evreniyle karşılaştırıldığında trajik ve devasa bir tarihsel kırılmayı gözler önüne serer. Blankenship ve çağdaşlarının düşlediği “merakın özgürleştirdiği, sınırların olmadığı, herkesin zekâsı ve kodik üretimiyle var olduğu” dijital ütopya; bugün tescilli algoritmaların, kapalı veri merkezlerinin ve Yapay Zekâ monopollerinin rasyonel hegemonyası altında köklü bir dönüşüme uğramaktadır. Hacker Manifestosu’nun 40 yıl önceki bu ilk çığlığı, Yapay Zekâ çağının kapalı ve pürüzsüz dünyasını sorgulamak için elimizdeki en keskin tarihsel bir yol haritasıdır.

Hacker Manifestosu’nun felsefi omurgası, radikal bir epistemolojik inanca dayanır: Bilgi, doğası gereği özgür olmalıdır; sistemler ise onu merak eden, öğrenmek, sökmek ve dönüştürmek isteyen herkes için şeffaf, erişilebilir ve kurcalanabilir (hacklenebilir) kılınmalıdır. 1980’lerin siber yeraltı kültüründe bilgi, mülkiyete tabi kılınamaz, sınırlandırılamaz bir akış; kod ise insan zihninin evrensel, katıksız ortak diliydi. Blankenship, bu epistemik özgürlük arayışını çocuksu bir merakın çok ötesine taşıyarak, otoritenin ve kurumsal yapının bilgiyi tekelleştirme, muhafaza altına alma ve ticarileştirme çabasına karşı Varoluşçu bir itiraz olarak kurgulamıştı. Manifestodaki şu yalın ama vurucu ilke, hacker etiğinin temel epistemolojik sınırını net bir biçimde çizer: “Bir bilgisayar santraline veya ağa girdiğinizde elde ettiğiniz şey sadece enformasyondur. Enformasyon ise hiç kimsenin mülkiyetinde olamaz. Onu hapsetmeye, fiyatlandırmaya, duvarlar ardına saklamaya ve sır olarak tutmaya çalışanlar, insan zihninin doğasına ve evrensel hakikate ihanet etmektedir.”

Bu yaklaşım, Massachusetts Institute of Technology (MIT) Yapay Zekâ Laboratuvarı’nda filizlenen, bilgisayar bilimcilerinin ilk kuşak idealizmiyle harmanlanan ve Steven Levy’nin ikonik eseri Hackers: Heroes of the Computer Revolution (1984) kitabında kavramsallaştırılan meşhur “Hacker Etiği” ilkeleriyle birebir örtüşür. Levy, bu etiğin en temel varoluşsal maddesini şöyle özetler: “Bilgisayarlara—ve dünyayı anlamanızı, parçalarına ayırıp yeniden kurmanızı sağlayabilecek her şeye—erişim mutlak ve sınırsız olmalıdır. Bütün bilgi özgür bırakılmalıdır (All information should be free).”

1980’ler ve 90’lar boyunca hacker kültürü için bir sistemin kapalı olması; yani sır olarak saklanan kaynak kodlar, erişimi kısıtlanmış veri tabanları ve şifrelenmiş santral mimarileri, aşılması ve yıkılması gereken birer “epistemik duvar” anlamına geliyordu. Bir sistemi hacklemek; yalnızca onun güvenlik protokollerini geçmek değildi. Hacklemek, o sistemin mekanizmasını anlamak, kodunu tersine mühendislikle (reverse engineering) sökmek, arkasındaki mantığı deşifre etmek, gizlenen hakikati gün yüzüne çıkarmak ve böylece bilme hakkını otoritenin elinden geri almaktı. Hacker, bilgi denizinde fener arayan pasif bir yolcu değil; denizdeki fenerlerin kilitli kapılarını kıran ve ışığı herkese saçan bir dijital aydınlanma aktörüydü.

Günümüz üretken Yapay Zekâ ve devasa Büyük Dil Modelleri (LLM) evrenine adım attığımızda ise bu epistemik zemin bütünüyle tersine çevrilmiştir. Bugün bilgi ve kod, özgürleştirilmesi ve kamusallaştırılması gereken kolektif bir değer olmaktan çıkarılmış; devasa teknoloji konsorsiyumları (OpenAI, Google, Anthropic, Microsoft) tarafından inşa edilen milyarlarca parametrelik devasa “Kara Kutular” (Black Boxes) içine hapsedilmiş tescilli ticari sırlara dönüştürülmüştür.

Hacker kültürünün “her şey sökülebilir, incelenebilir ve anlaşılabilir olmalıdır” ilkesi, yerini Yapay Zekâ mimarilerinin derin sinir ağlarındaki (Deep Neural Networks) karmaşık matematiksel matris gölgelerine bırakmıştır. Ticarileşen Yapay Zekâ ekosisteminde üç katmanlı ve son derece katı bir epistemik kapatılma (çitleme) süreci yaşanmaktadır:

Birincisi, Kaynak Kodun ve Model Ağırlıklarının kapatılmasıdır. Modellerin eğitildiği temel mimariler, hiper-parametreler ve en önemlisi modelin “zihnini” ve karar mekanizmasını oluşturan ağırlıklar toplumdan ve bağımsız araştırmacılardan titizlikle saklanır. Kullanıcıya yalnızca son derece estetik, pürüzsüz bir arayüz ve sınırları önceden çizilmiş bir API erişimi sunulur. Modellere neyin girdiği, içeride milyarlarca vektörel düğüm arasında nasıl bir matematiksel dönüşüme uğradığı ve çıktının hangi ağırlıklandırma mekanizmasıyla üretildiği tam bir muammaya dönüştürülmüştür.

İkincisi, Eğitim Verilerinin Sırlaştırılması ve Kamusal Mülksüzleştirmedir. Modellerin hangi veri setleriyle, insanlığın ürettiği hangi telifli eserlerle, hangi kültürel birikimle veya hangi ideolojik/politik filtrelerle eğitildiği kamuoyundan tescilli ticari sır gerekçesiyle gizlenir. Veri seti, şirketin en stratejik sermaye kalesi haline getirilmiştir. Hakikat, birkaç dev şirketin veri sunucularında hapsedilmiştir.

Üçüncüsü, Açıklanabilirlik Krizi ve Yapısal Belirsizliktir (Explainability Crisis). Yapay Zekâ’nın ürettiği bir sonucun, bir kararın ya da bir yargının neden ve nasıl üretildiği sorusu, artık bizzat o modeli geliştiren mühendisler ve bilgisayar bilimcileri için bile zaman zaman çözülemez bir matematiksel karmaşadır. Bilgi, kavranabilir ve açıklanabilir bir olgu olmaktan çıkıp, olasılıksal matrislerin rastlantısal ve karmaşık çıktılarına dönüşmüştür.

Bu radikal epistemik kayma, çağdaş felsefe, sosyal teori ve medya kuramı tarafından son derece sert eleştirilere tabi tutulmaktadır. Fransız düşünür Bernard Stiegler, Automatic Society adlı çalışmasında, Yapay Zekâ ve algoritma odaklı bu yeni bilgi rejimini “Proleterleşmenin Yeni Eşiği” olarak tanımlamaktadır. Stiegler’e göre, 19. yüzyıl Sanayi Devrimi insanın bedensel zanaatını ve fiziksel üretim yetisini elinden alıp onu makinenin niteliksiz bir uzantısına dönüştürmüştü; günümüz Yapay Zekâ çağı ise insanın bilişsel yetilerini, eleştirel düşünme kapasitesini ve bilme arzusunu (savoir-faire) elinden alarak onu algoritmik sistemlerin pasif, bağımlı bir tüketicisine dönüştürmektedir. Hackerın “sistemi parçalarına ayıran ve yeniden kuran özgür zihni”, Yapay Zekâ’nın hazır ve pürüzsüz yanıtlarına teslim olmuş, sorgulamayan bir kullanıcı tipiyle yer değiştirmektedir.

Teknoloji sosyoloğu Shoshana Zuboff ise Gözetim Kapitalizmi Çağı (The Age of Surveillance Capitalism) yapıtında bu durumu “Epistemik Asimetri ve İttifak” kavramlarıyla temellendirir. Zuboff’a göre, Yapay Zekâ monopolleri insanlık tarihinin gördüğü en eşitsiz bilgi rejimi ve en derin epistemik güç dengesizliğini inşa etmiştir: “Onlar bizim hakkımızda, davranışlarımız, arzularımız ve düşünce kalıplarımız hakkında her şeyi biliyorlar; biz ise onların karar alan sistemleri, algoritmik mimarileri ve veri kaynakları hakkında hiçbir şey bilmiyoruz. Yapay Zekâ devleri, bilginin ne olduğunu, neyin erişilebilir kılınacağını ve neyin ‘hakikat’ sayılacağını belirleyen yeni çağın ‘Algoritmik Rahipleri’dir. Hacker Manifestosu’nun ‘bilgi özgürdür’ diyen devrimci çığlığı, bu devasa şirketlerin ‘bilgi bizim mülkümüzdür ve biz neyi uygun görürsek onu alırsınız’ biçimindeki teknokratik rasyonalitesine yenik düşürülmek istenmektedir.”

İtalyan medya teorisyeni ve aktivist Franco “Bifo” Berardi de benzer bir hat üzerinden, Hacker Manifestosu’ndaki “merak” kavramını Yapay Zekâ’nın “otomatize edilmiş öğrenme” mantığıyla karşılaştırır. Berardi’ye göre, Hackerın merakı anlam üretimine, bağlamı kavramaya ve insan zihninin özgürleşmesine dönük organik, duygulanımsal ve eleştirel bir eylemdi. Yapay Zekâ ise anlamı değil, sadece istatistiksel olasılıkları, korelasyonları ve veri dizilimlerini işleyen duygusuz, soğuk bir otomasyondur. Bilgi, özne tarafından kavranan ve dönüştürülen bir değer olmaktan çıkarılmış; yalnızca tahmin edilen, simüle edilen ve pazarlanan bir veri girdisine indirgenmiştir.

Blankenship’in 1986’da klavye başında haykırdığı “Benim suçum merak etmektir, bilgiyi aramaktır, sistemin arkasını görmektir” itirazı; bugün OpenAI’ın, Google’ın ve Microsoft’un milyarlarca parametrelik kapalı sunucularının, tescilli algoritmalarının ve devasa güvenlik duvarlarının önünde hayati bir sınav vermektedir. Hacker Manifestosu’nun epistemik mirası, bizi bugün Yapay Zekâ çağının tam ortasında şu temel soruyla baş başa bırakmaktadır: Sistemlerin ne yaptığını göremediğimiz, kodunu okuyamadığımız, mimarisini müdahale edip değiştiremediğimiz ve algoritmik kararların ardındaki mantığı çözemediğimiz bir dünyada “özgür bir meraktan”, “gerçek bir bilgiden” ve “bağımsız bir insan aklından” bahsetmek ne kadar mümkündür?

Hacker Manifestosu, politik bir felsefe olarak otoriteye ve kurumsallaşmış güce radikal bir sivil itaatsizlik manifestosudur. Blankenship, 1986 yılında kaleme aldığı metinde hacker’ı basit bir bilgisayar meraklısı olarak değil; devletin, ordunun, eğitim sisteminin ve dev şirketlerin bürokratik aygıtlarına dışarıdan meydan okuyan bir dijital partizanolarak konumlandırmıştır. Manifestodaki otorite eleştirisi, yalnızca teknolojik bir meraktan beslenmez; doğrudan doğruya kurumsal sistemlerin insan bireyliğini ve zihinsel potansiyelini bastırmasına karşı duyulan derin bir Varoluşçu öfkeden doğar. Blankenship, egemen sistemin ikiyüzlülüğünü ve otoriter yapısını şu sarsıcı ifadelerle somutlaştırır: “Siz bizi cani olarak adlandırırsınız. Oysa sizler atom bombaları yapıyorsunuz, savaşları finanse ediyorsunuz, cinayet işleyen, yalan söyleyen ve bizi her şeyin bizim iyiliğimiz için olduğuna inandırmaya çalışan insanlara itaat ediyorsunuz. Ama yine de bizi cani olarak adlandırıyorsunuz… Bizim suçumuz merak etmektir. Bizim suçumuz insanları ne söylediklerine göre değil ne düşündüklerine ve ne yaptıklarına göre değerlendirmektir.”

Bu satırlar, 20. yüzyılın ikincil yarısında şekillenen siber-anarşizm ve teknolojik libertarianizmin katıksız bir özeti gibidir. Hacker, sistemin koyduğu sınırları, yasal çerçeveleri ve kurumsal yasakları tanımaz; çünkü bu yasaklar ona göre gerçeği gizlemek ve toplumu uyuşturmak üzere kurgulanmış bürokratik engellerdir. Siber uzay, fiziksel dünyadaki devlet hegemonyasının, ulusal sınırların ve polis gözetiminin henüz ulaşamadığı mutlak bir özgürlük bölgesi—bir tür dijital TAZ (Temporary Autonomous Zone / Geçici Otonom Bölge) —olarak görülür.

Siber hukukun öncüsü ve Electronic Frontier Foundation’ın (EFF) kurucusu John Perry Barlow, 1996 yılında kaleme aldığı meşhur Siber Uzayın Bağımsızlık Bildirgesi (A Declaration of the Independence of Cyberspace) metninde, Blankenship’in bu otorite karşıtı çizgisini zirveye taşıyarak sanayi dünyasının hükümetlerine şöyle ifade ediyordu: “Sanayi Dünyasının Hükümetleri, siz eti ve çeliğin yorgun devlerisiniz; zihnin yeni evi olan Siber Uzay’dan geliyorum. Gelecek adına, geçmişten gelen sizlerden bizi rahat bırakmanızı istiyorum. Aramızda hoş karşılanmıyorsunuz. Toplandığımız yerlerde hiçbir egemenliğe sahip değilsiniz… Bizim hiçbir seçilmiş hükümetimiz yok ve olması da muhtemel değil; bu yüzden size hitap ederken, özgürlüğün kendisinin konuşacağı otoriteden başka bir otoriteye sahip değilim. Bizim yaratmakta olduğumuz dijital dünya, sizin bize empoze etmeye çalıştığınız muhafazakârlıktan bütünüyle bağımsızdır.”

1980’lerde ve 90’larda “Sistem”, hacker için dışsal bir düşmandı. Ağı kontrol eden devletler, telefon şirketleri (AT&T gibi), ulusal güvenlik bürokrasileri ve bilgisayar devleri (IBM gibi), sızılması, açıklarının bulunması, alt edilmesi ve zayıflıkları ifşa edilmesi gereken tekin olmayan yapılardı. Sistem ile hacker arasındaki ilişki, açık ve çatışmalı bir “dışsallık” ilişkisiydi. Hacker, sistemin surlarına tırmanan bir asil; sistem ise o surları korumaya çalışan hantal bir kaleydi.

Günümüz üretken Yapay Zekâ ve algoritmik yönetim evrenine gelindiğinde ise otorite ile insan özne arasındaki bu “dışsallık” ilişkisi tamamen tasfiye edilmiştir. Yapay Zekâ sistemleri artık bireyin dışında yer alan, sızılması veya savaşılması gereken uzak bir kurum değildir; tam tersine, bireyin düşünme, üretme, iletişim kurma ve hatta arzulatılma süreçlerini içeriden yapılandıran içselleştirilmiş bir altyapı ve yönetim aygıtıdır.

Yapay Zekâ devriminde otorite, polis sirenleriyle veya mahkeme kararlarıyla tecelli etmez; kullanıcının önüne çıkan arama kutusunda, pürüzsüz öneri algoritmalarında, otomatik tamamlamalarda ve “hizalama” (alignment) adı altında önceden filtrelemeye tabi tutulmuş yanıt mimarilerinde görünmez olur. Birey artık sisteme sızan bir hacker değil; sistemin kendi bilişsel süreçlerini, dilini ve estetik algısını biçimlendirmesine gönüllü olarak izin veren bir “içerik tüketicisi” ve “veri kaynağıdır”.

Otorite, Yapay Zekâ çağında üç farklı düzlemde yeniden somutlaşır ve mutlaklaşır:

Gözetim ve Mülkiyet Kapitalizminin Monopolleşmesi: Hackerların 80’lerde savaş açtığı merkezi otoriteler, bugün Yapay Zekâ pazarının %90’ından fazlasını elinde tutan birkaç dev teknoloji karteline (OpenAI, Microsoft, Alphabet, Meta, Anthropic) dönüşmüştür. Bu karteller, yalnızca yazılımı değil; veri merkezlerini, çip üretim hatlarını (NVIDIA ekosistemini), deniz altı fiber optik kablolarını ve enerji şebekelerini de kontrol ederek tarihin en kapsayıcı ve yekpare teknolojik altyapısını inşa etmişlerdir. Otoriteye karşı savaşmak, bugün doğrudan küresel bilişim altyapısına karşı savaşmak anlamına gelmektedir ki bu da bireysel düzeyde neredeyse imkânsız kılınmıştır.

Algoritmik Yönetimsellik ve Önleyici Denetim (Algorithmic Governmentality): Yapay Zekâ, devletlerin ve şirketlerin vatandaşı/kullanıcıyı denetleme biçimini kökten değiştirmiştir. Artık bir kuralın ihlal edilmesinden sonra tecelli eden geleneksel hukuk otoritesinin yerini; bireyin hareketlerini, harcamalarını, duygusal durumunu ve olası suç eğilimlerini henüz gerçekleşmeden tahmin eden, profil çıkaran ve engelleyen “önleyici algoritmik otorite” almıştır. Sistem, ihlal edilecek bir açık bırakmamak üzere sürekli kendisini optimize eden kapatıcı bir ağa dönüşmüştür.

Arzulama ve Dil Düzleminde İtaat: Yapay Zekâ modelleriyle kurulan gündelik etkileşim, otoritenin dilde ve düşüncede içselleştirilmesine yol açar. Büyük Dil Modelleri, kullanıcıya sadece yanıt vermez; kullanıcının soruyu nasıl sorması gerektiğini, hangi kavramsal sınırlar içinde kalması gerektiğini ve hangi konuların “tehlikeli/yasaklı” olduğunu kibar, pürüzsüz ve nesnel bir dille dikte eder. Otorite, kaba bir sensör olarak değil; son derece yardımsever, nazik ve pedagojik bir “ Yapay Zekâ asistanı” kılığında işler.

Bu tarihsel kırılmayı kavramak için Fransız filozofu Gilles Deleuze’ün henüz 1990 yılında kaleme aldığı o kehanet niteliğindeki Kontrol Toplumları Üzerine Postscript (Postscript on the Societies of Control) metnine başvurmak kaçınılmazdır. Deleuze, Michel Foucault’nun tanımladığı hapishane, okul, fabrika gibi kapalı mekânlara dayalı “Disiplin Toplumları”nın sona erdiğini ve yerini sürekli, esnek, akışkan denetime dayalı “Kontrol Toplumları”na bıraktığını ilan etmişti. Deleuze şu tarihsel tespiti yapıyordu: “Disiplin toplumlarının iki kutbu vardı: Bireyi tanımlayan imza ve onun gruptaki yerini belirleyen numara… Kontrol toplumlarında ise önemli olan artık ne imza ne de numaradır; önemli olan paroladır (dividu)… İnsanlar artık ‘birey’ olmaktan çıkmış, ‘bölünmüş/parçalanmış özneler’ (dividuals) haline gelmiştir; veriler, örneklemler, bankalar veya piyasalar olarak işlenmektedirler. Kontrol, kısa süreli ve sınırsız bir süreçtir; sürekli değişen, değişken bir matristir.”

Hacker Manifestosu, tam da Disiplin Toplumu’nun son demlerinde, bireyin sistemdeki “numarasına” ve okuldaki “disiplin baskısına” karşı bireysel bilincin ve özgürlüğün bir çığlığıydı. Oysa Yapay Zekâ Evreninde Deleuze’ün tanımladığı Kontrol Toplumu mutlaklaşmıştır. Birey artık bütünlüklü bir insan olarak değil; algoritmalar tarafından sürekli işlenen, kategorize edilen, tıklama oranları, ses tonu, klavye basma hızı ve duygu analizleriyle parçalara bölünüp (dividual) yeniden monte edilen bir veri kütlesidir. Sistem, insanı hapsederek değil; onu Yapay Zekâ arayüzlerinin içine entegre ederek, arzusunu ve eylemini akışkan bir biçimde kontrol altında tutar.

Teknoloji filozofu ve medya kuramcısı Byung-Chul Han ise Psikopolitika: Dijital Kapitalizm ve Yeni İktidar Teknikleri eserinde bu durumu otoritenin “şiddetsiz ve pürüzsüz” doğası üzerinden deşifre eder. Han’a göre, klasik otorite insanı zorlayarak ve özgürlüğünü kısıtlayarak işlerken; Yapay Zekâ çağının dijital psikopolitikası insanı özgür olduğuna inandırarak sömürür:“Dijital psikopolitika, insanları boyun eğmeye zorlamaz; onları paylaşmaya, katılmaya, kendilerini ifade etmeye ve üretmeye teşvik eder. İnsanlar sistem tarafından zorlandıkları için değil, kendi istekleriyle, seve seve veri sağlarlar. Yapay Zekâ ve akıllı cihazlar, özgürlüğün araçları gibi görünürken en radikal gözetim ve kontrol aygıtlarına dönüşür. 1980’lerin hacker’ı otoriteye karşı özgürlük mücadelesi veriyordu; bugün ise birey, algoritmik sistemlerin sunduğu konfor içinde kendi kendini sömürmekte ve kontrol edilmeyi özgürlük sanmaktadır.”

İtalyan siyaset felsefecisi Giorgio Agamben’in “Aygıt” (Apparatus) kavramı da bu tabloyu tamamlar. Agamben’e göre bir aygıt, canlı varlıkların davranışlarını, jestlerini ve düşüncelerini yönlendirme, kontrol etme ve biçimlendirme kapasitesine sahip her türlü düzenektir. Yapay Zekâ, tarihin gördüğü en devasa “öznelleştirme ve öznesizleştirme aygıtıdır”. İnsanı özgür bir siyasal özne olmaktan çıkarır; onu algoritmik süreçlerin beslediği ve yanıtladığı bir nesneye dönüştürür.

Blankenship’in 1986’da çizdiği portrede hacker ile otorite arasındaki sınır son derece netti. Polis kapıyı çalar, hacker kelepçelenir, ama zihni özgür kalır ve klavye başında sistemin ikiyüzlülüğünü teşhir ederdi. Oysa bugün, Yapay Zekâ şirketlerinin “insanlığın faydası için” (for the benefit of humanity) diyerek pazarladığı sistemlerde otorite o kadar nazik, pürüzsüz ve kuşatıcıdır ki, ona karşı durulacak “dışsal bir cephe” kalmamıştır.

Sistem, hacker’ın savaşabileceği bir düşman olmaktan çıkmış; üzerine bastığımız zemin, konuştuğumuz dil ve düşüncelerimizi biçimlendiren algoritmik bir ekosistem haline gelmiştir. Hacker Manifestosu’nun “Biz otoritenin yalanlarına itaat etmiyoruz” iddiası; bugün Yapay Zekâ’nın pürüzsüz, kibar ve kuşatıcı mantığı karşısında en radikal politik ve felsefi soruyu yeniden sormamızı gerektirmektedir: Sistemin dışının kalmadığı, otoritenin zihnimizin içine kadar algoritmalarla nüfuz ettiği bir çağda, sisteme karşı direnmek ve hakiki bir özerklik kurmak nasıl mümkün olacaktır?

Hacker Manifestosu, insan zihninin araçsal akla, pragmatizme ve hazır kalıplara teslim olmayı reddeden tutkulu bir merak güzellemesidir. Blankenship, manifestosunda hackerlığın varoluşsal motorunu ne maddi bir kazançta ne de bir güç arzusunda görür; temel güdü, dünyayı parçalarına ayırma, arkasındaki gizli mekanizmayı kavrama ve sınırları zorlayan bir zihinsel yolculuğa çıkma arzusudur. 1980’lerin siber yeraltı kültüründe bir bilgisayar sistemine sızmak veya yeni bir kod yazmak, önceden tanımlanmış bir hedefe en kısa yoldan ulaşma eylemi değildi. Tam aksine, geceler boyu süren denemelerle, hata ayıklamalarla (debugging), “Assembly” komutlarını tek tek inceleyerek ve sistemin hiç düşünülmemiş açıklarını keşfederek yürütülen derin, deneysel ve sabırlı bir zanaattı. Blankenship, bu doymak bilmeyen keşif ruhunu ve onun eğitim sistemiyle çatışmasını şu unutulmaz cümlelerle dile getiriyordu: “Ben her şeyden fazla zeki olan o çocuğum, öğretmenlerin bana öğrettiği şeyler beni sıktı… Bir keşifte bulundum: Bilgisayarı keşfettim. Bir saniye, bu harika. Bu şey tam olarak benim istediğim şeyi yapıyor. Eğer bir hata yaparsa, bunun sebebi benim onu yanlış yönlendirmiş olmamdır… Benim suçum merak etmektir. Benim suçum insanları ne söylediklerine göre değil, ne düşündüklerine ve ne yaptıklarına göre değerlendirmektir.”

Bu satırlarda tarif edilen “merak”, salt akademik bir ilgi veya pasif bir bilgi toplama faaliyeti değildi. Burada söz konusu olan; kuralları, hazır çıktıları ve otoritenin çizdiği sınırları reddeden, sistemin bağırsaklarına inmeye odaklanmış yıkıcı bir merak epistemolojisiydi. Hacker için bir makine, kullanıcının önüne konan cilalı bir tüketim nesnesi değil; komut çözülmesi, sınırları zorlanması ve kurgulanış amacının ötesine taşınması gereken bir bulmacaydı.

Richard Stallman’ın Massachusetts Institute of Technology (MIT) günlerinden miras bıraktığı ve Özgür Yazılım Hareketine aktardığı hacker kültürü etiğinde, bu merak duygusu doğrudan doğruya “kendi kendine yetebilme” ve “sistemi dönüştürebilme” becerisiyle ilişkilendirilmiştir. Hacker, kodun nasıl çalıştığını anladığı ölçüde özgürdür; çünkü zihinsel çabasıyla makine arasındaki dolaysız ilişki, onu başkalarının kurguladığı yazılımsal sınırlara bağımlı olmaktan kurtarır.

Günümüz üretken Yapay Zekâ paradigmasında ise insanın teknolojik araçla kurduğu bu ontolojik ve bilişsel ilişki köklü bir niteliksel kırılmaya uğramıştır. Süreç odaklı, parçalamaya ve kavramaya dayalı hacker merakının yerini; çıktı odaklı, hazır çözümlere kestirmeden ulaşmayı hedefleyen ve dili bir komut arayüzüne indirgeyen “Prompt Mühendisliği” (Prompt Engineering) ve aşırı aletleşme almıştır.

Prompt Mühendisliği, yüzeysel bir bakışla Yapay Zekâ modelleriyle “etkileşim kurma sanatı” gibi ambalajlansa da felsefi düzeyde insan zihninin ve dilinin Yapay Zekâ algoritmalarına uyarlanması, yani bilişsel bir araçsallaşmadır. Hacker, sistemin derinliklerinde ne olup bittiğini anlamak için sistemi tersine mühendislikle sökerken; prompt operatörü, arka planını hiç göremediği kara kutulara en verimli, en pürüzsüz çıktıyı ürettirecek “doğru anahtar cümleleri” bulmaya çalışır.

Bu bilişsel dönüşüm üç temel düzlemde gerçekleşir: Birincisi, Süreç Odaklı Keşfin Yerini Alan Tüketim Kestirmeciliğidir. Hackerlıkta değer yaratan şey, hedefe ulaşmaktan ziyade o hedefe giderken harcanan zihinsel emek, düşe kalka öğrenilen sistem mimarisi ve çözülen karmaşık mantık dizilimleridir. Yapay Zekâ kullanımında ise öğrenme ve kavrama süreci tamamen “bypass” edilir. Kod yazmak, makale kaleme almak, görsel tasarlamak veya matematiksel bir problemi çözmek için gereken yılların birikimi, saniyeler içinde üretilen sentetik çıktılarla ikame edilir. İnsan zihni, problem çözen bir fail olmaktan çıkıp, üretilen çözümleri denetleyen veya seçen bir onay mercisine indirgenir.

İkincisi, Dilin Bir Operasyonel Alete İndirgenmesidir. Dil; şiirsel, muğlak, çelişkili ve ucu açık yapısıyla anlam yaratma alanıdır. Prompt mühendisliği ise dili, Yapay Zekâ modelinin vektör uzayında en yüksek olasılıklı yanıtı vermesini sağlayacak “teknik bir komut dizisine” dönüştürür. Dil, hakikati aramanın veya duyguyu ifade etmenin aracı olmaktan çıkarak; makineyi tetikleyen pragmatik bir girdi parametresi haline gelir. İnsan, makineye yön vermek için dilini makinenin anlayacağı istatistiksel kalıplara uydurmak zorundadır.

Üçüncüsü, Teknolojik Yabancılaşma ve Bilişsel Atrofidir (Körleşme). Yapay Zekâ araçları insanı zihinsel olarak özgürleştirmek yerine, onu kendi üretemeyeceği veya mantığını kavrayamayacağı karmaşıklıktaki sistemlere bağımlı kılar. Kodun nasıl çalıştığını bilmeyen ama Yapay Zekâ’ya kod yazdıran, metnin felsefi arka planını kavramayan ama Yapay Zekâ’ya makale özetleten kullanıcı profili; teknoloji karşısında mutlak bir “edilgenleşme” durumunu temsil eder.

Bu bilişsel ve varoluşsal kırılmayı çözümlemek için teknoloji felsefesinin temel metinlerini referans alabiliriz. Alman filozof Martin Heidegger, 1954 tarihli meşhur Tekniğe İlişkin Soru (Die Frage nach der Technik) eserinde, modern tekniğin özünü “Çerçeveleme” (Gestell) kavramıyla açıklar. Heidegger’e göre modern teknoloji, doğayı ve insanı kendi araçsal mantığı içinde bir “yedek güç/malzeme” (Bestand) olarak konumlandırır. Yapay Zekâ ve prompt mühendisliği, Heidegger’ci anlamda insanın düşünme ve yaratma yetisinin “Çerçeveleme” içine alınmasıdır: “Modern teknik, doğayı ve insanı bir hesaplama nesnesine, sipariş edilebilir ve hazır tutulan bir stoğa dönüştürür… Tekniğin özü teknolojik bir şey değildir. Büyük tehlike, insanın nesneleri ve kendisini sadece hesaplanabilir, sipariş verilebilir bir veri kümesi olarak görmeye başlamasıdır. Bu gerçekleştiğinde, insan artık kendi varoluşsal hakikatini sorgulayamaz hale gelir.”

Hacker Manifestosu’ndaki merak, Heidegger’ci anlamda nesnelerin özüne dokunma, onları araçsal mantığın elinden kurtarma çabasıydı. Prompt mühendisliği ise insanın bizzat kendi dilini ve düşüncesini “sipariş veren bir girdi mekanizmasına” dönüştürerek Heidegger’in uyardığı o mutlak “Çerçeveleme”nin içine hapsolmasıdır.

Medya filozofu Vilém Flusser ise Bir Fotoğraf Felsefesine Doğru (Towards a Philosophy of Photography) çalışmasında, “Aygıt” (Apparatus) ve “Aygıt Operatörü” (Functionary) arasındaki ilişkiyi incelerken, günümüz prompt operatörlerinin durumunu tam 40 yıl öncesinden tarif etmişti. Flusser’e göre aygıt, içine belirli programların yüklendiği bir kara kutudur. Aygıtı kullanan kişi (fotografçı veya Yapay Zekâ kullanıcısı), özgür bir yaratıcı olduğunu sanır; oysa yaptığı tek şey aygıtın içindeki olasılıklar kombinasyonunu tüketmektir: “Aygıtın operatörü, aygıtı kontrol ettiğini zanneder; oysa aygıt, operatörün davranış sınırlarını çoktan programlamıştır. Operatörün ‘yaratıcılık’ veya ‘özgür seçim’ dediği şey, aygıtın programı dahilinde henüz denenmemiş bir olasılık kombinasyonunu tetiklemekten ibarettir. Operatör aygıtın efendisi değil, onun programına hizmet eden bir memurudur.”

Prompt mühendisliği tam olarak Flusser’ın bahsettiği bu “aygıt memurluğudur”. Kullanıcı, istemi (prompt) ne kadar özgün veya karmaşık kurgularsa kurgulasın, sonuçta Yapay Zekâ modelinin olasılık matrisinde önceden tanımlanmış bir vektör kombinasyonunu çağırmaktadır. Hackerın “sistemin programını bozma ve yeniden yazma” iradesi, yerini “modelin sunduğu olasılık uzayında gezinme” konforuna bırakmıştır.

Toplum eleştirmeni Ivan Illich ise Şenliklilik İçin Araçlar (Tools for Conviviality) yapıtında araçları ikiye ayırır: İnsanın kendi yaratıcılığını ve özerkliğini artıran “Şenlikli Araçlar” (Convivial Tools) ve insanı kendine bağımlı kılarak edilgenleştiren “Manipülatif/Endüstriyel Araçlar”. Illich’e göre bir araç belirli bir ölçeği aştığında, insanı özgürleştirmek yerine onun doğal yetilerini felç eden sanayi tipi bir monopole dönüşür. Yapay Zekâ; insanın yazma, kodlama, görselleştirme ve analiz etme yetilerini ikame ederek bilişsel bir bağımlılık yarattığı oranda Illich’ci anlamda “insanı niteliksizleştiren manipülatif bir araçtır”.

Blankenship’in “Benim suçum sizden daha zeki olmamdır” diyerek savunduğu zihinsel ustalık ve sınırsız merak; bugün Yapay Zekâ sistemlerinin sunduğu saniyelik çözümler, hazır kod parçaları ve otomatize edilmiş yanıtlar karşısında ağır bir bilişsel erozyon yaşamaktadır.

Hackerın gecelerce uğraşarak bir kodun mantığını çözmesindeki o estetik ve entelektüel haz, yerini Yapay Zekâ’ya “Benim için bu kodu yaz” veya “Bu metni özetle” talimatı veren prompt operatörünün pragmatik aceleciliğine bırakmıştır. Keşif ruhunun yerini alan bu aletleşme; insanı teknolojiyle derin bir zihinsel bağ kuran özgür bir aktör olmaktan çıkarıp, karmaşık algoritmik sistemlerin çıktısını onaylayan bir “sistem denetçisine” dönüştürmektedir. Hacker Manifestosu’nun unutulmaz merak vurgusu, Yapay Zekâ çağında bilişsel özerkliğimizi ve öğrenme arzumuzu koruyabilmemiz için insan zihninin sadece “çıktı isteyen” değil, “mekanizmayı söken” bir zanaatkâr olarak kalması gerektiğini sarsıcı bir biçimde hatırlatmaktadır.

Hacker Manifestosu, kolektif dijital bir varoluşun, yani küresel bir enformasyon müşterekinin (commons) erken dönemdeki en ateşli ve hırçın savunusudur. Blankenship, siber uzayı devasa bir kamusal meydan, sınırları olmayan ortak bir bilgi havuzu ve mülkiyet ilişkilerinden arındırılmış bir serbest alan olarak tahayyül ediyordu. 1980’lerin siber yeraltı kültüründe ağlar; şirketlerin ticarileştireceği birer pazar yeri ya da devletlerin parselleyeceği ulusal bölgeler değil, insanlığın ortak zihinsel üretimine açılmış, herkesin eşit düzeyde katkı sunduğu ve faydalandığı dijital bir müşterekti. Blankenship, bu ortak alana erişim hakkını ve sınırların anlamsızlığını şu sözlerle ifade ediyordu: “Bizler derimizin renginden, gençliğimizden, yaşlılığımızdan veya dinsel inançlarımızdan bağımsız olarak var oluyoruz… Bizim varlığımız enformasyondan ibarettir ve o enformasyon da sınır tanımaz. Biz, var olan tüm ağların ortak mülkiyetine inanıyoruz.”

Bu ütopik ve eşitlikçi vizyon, internetin ilk dönem mimarisinde, açık kaynak topluluklarında, Usenet forumlarında, Wikipedia projesinde ve Özgür Yazılım Hareketi’nde somut karşılıklar buldu. Bilgi, Richard Stallman’ın kavramsallaştırdığı üzere, “özgür konuşmadaki özgürlük” (free as in free speech) mantığıyla kolektif olarak üretiliyor, açık lisanslarla (Copyleft, Creative Commons) korunuyor ve insanlığın ortak entelektüel mirasına katılan dijital bir merada büyüyordu. Dijital ortak alan, sermayenin mülksüzleştirici mantığına direnen devasa bir imece sahasıydı.

Günümüz üretken Yapay Zekâ evrenine adım atıldığında ise internet tarihinin en devasa ve en agresif “kamusal mülksüzleştirme” operasyonuna tanıklık edilmektedir. Otuz yılı aşkın bir süre boyunca milyonlarca bağımsız yazarın, yazılımcının, sanatçının, akademisyenin ve sıradan kullanıcının dijital ortak alana kâr amacı gütmeden sunduğu tüm kolektif birikim; devasa Yapay Zekâ modellerini eğitmek üzere teknoloji kartelleri tarafından tek taraflı olarak yağmalanmış ve tescilli sermayeye dönüştürülmüştür.

Tarihsel olarak İngiltere’deki Sanayi Devrimi öncesinde köylülerin ortak kullandığı otlakların, ormanların ve tarlaların toprak sahipleri tarafından çitle çevrilerek özelleştirilmesi (Enclosure Acts) nasıl kapitalizmin şafağını simgeliyorsa; bugün devasa Yapay Zekâ şirketlerinin (OpenAI, Google, Meta, Microsoft) yürüttüğü web kazıma (web scraping) operasyonları da “Dijital Müştereklerin İkinci Çitlenmesi” olarak tarihe geçmektedir.

Bu çitleme ve mülksüzleştirme süreci üç temel aşamada gerçekleşmektedir:

Kolektif Emek ve Üretimin Karşılıksız Hasadı. Yapay Zekâ devleri; Common Crawl gibi devasa açık veri depolarını, Wikipedia’yı, Reddit tartışmalarını, Stack Overflow kod arşivlerini, dijital kütüphaneleri ve telifli sanat portfolyolarını, üreticilerinden izin almaksızın ve hiçbir telif/emek tazminatı ödemeksizin modellerinin “eğitim verisi” haline getirmiştir. İnsanlığın kolektif zekâsı, birkaç trilyon dolarlık şirketin tescilli “kapalı mülküne” dönüştürülmüştür.

Müştereklerin Ücretli Hizmet Olarak Geri Satılması. Şirketler, toplumun kolektif mirasından bedavaya emdikleri bu devasa bilgi birikimini, milyarlarca parametreli sinir ağlarında işleyip paketledikten sonra, aynı topluma aylık abonelik ücretleri ve API erişim bedelleri karşılığında bir ” Yapay Zekâ hizmeti” olarak satmaktadır. Kamuya ait olan su kaynağının zehirlenip ya da etrafı çevrilip, aynı suyun köylülere şişelenerek satılmasına benzer bir kolonizasyon mantığı işlemektedir.

Son olarak, İnternet Ekosisteminin Kurutulması ve “Ölü İnternet” Riski. Kamusal verinin Yapay Zekâ şirketleri tarafından sermayeleştirilmesi, orijinal veriyi üreten açık toplulukların darmadağın olmasına yol açmaktadır. Bağımsız içerik üreticileri ve açık kaynakçılar, ürettikleri değerin devasa şirketlerce yağmalandığını gördükçe dijital ortak alanlardan çekilmektedir. İnternet; insan insana etkileşimin olduğu organik bir müşterek olmaktan çıkıp, yapay zekaların birbirinin sentetik verisini okuduğu ve tükettiği kurak bir “sentetik veri çöplüğüne” dönüşmektedir.

Bu devasa yağma mekanizmasını çözümlemek için eleştirel sosyal teorinin ve Marksist ekonomi politiğin temel kavramsal araçları önem taşımaktadır. Karl Marx, Kapital’in birinci cildinde kapitalizmin kuruluş mantığını oluşturan “İlkel Birikim” (Primitive Accumulation) kavramını açımlarken, sermayenin doğuşunun doğrudan doğruya kamusal mülklerin zorla ele geçirilmesine, ortak tarlaların çitlenmesine ve üreticilerin üretim araçlarından koparılmasına dayandığını gösterir.

Günümüzün önde gelen Marksist coğrafyacısı ve kuramcısı David Harvey ise bu kavramı güncelleyerek “Mülksüzleştirme Yoluyla Birikim” (Accumulation by Dispossession) olarak kavramsallaştırır. Harvey’e göre kapitalizm, krizlerini aşmak için sürekli olarak daha önce piyasalaşmamış kamusal alanlara, müştereklere ve doğaya el koymak zorundadır: “Sermaye birikimi, sadece üretim sürecindeki artı-değer sömürüsüyle yürümez; kamusal olanın mülksüzleştirilmesi, ortak mülklerin özelleştirilmesi ve kolektif mirasın ticarileştirilmesiyle de beslenir. Bilişsel ve dijital çağda mülksüzleştirme, insanlığın ortak bilgi ve kültür havuzunun şirket mülkiyetine dönüştürülmesi biçimini alır.”

Yapay Zekâ teknolojisi, Harvey’in tanımladığı bu “Mülksüzleştirme Yoluyla Birikim” stratejisinin en radikal örneğidir. Bilginin ve kültürün özgürce paylaşıldığı dijital alanlar, Yapay Zekâ algoritmaları vasıtasıyla çitlenerek özelleştirilmiştir.

Medya teorisyeni ve Yapay Zekâ araştırmacısı Matteo Pasquinelli, The Eye of the Master: A Social History of Artificial Intelligence adlı eserinde bu durumu “Kolektif Zekanın ve Genel Zihnin (General Intellect) Sömürülmesi” olarak tanımlamaktadır. Marx’ın Grundrisse metninde öngördüğü, toplumun genel bilgi düzeyini ve kolektif zekasını ifade eden “General Intellect” kavramına atıfta bulunan Pasquinelli, Yapay Zekâ’nın doğrudan doğruya toplumun kolektif davranışlarını ve zihinsel üretimini kolonize ettiğini vurgular: “Yapay Zekâ modelleri, gökten inmiş mucizevi teknolojiler değildir. Onlar, toplumun yüzyıllar boyunca ve özellikle dijital ağlarda biriktirdiği kolektif emeğin, dilin ve bilginin soyutlanmış ve yoğunlaştırılmış biçimidir. Yapay Zekâ şirketleri, bu kolektif zekayı (General Intellect) toplumsal gövdeden koparıp kendi makinelerinin içine hapsetmekte ve topluma karşı bir denetim ve mülkiyet aracı olarak yeniden doğrultmaktadır.”

İtalyan otonomcu Marksist kuramcı Tiziana Terranova da henüz Yapay Zekâ patlamasından önce kaleme aldığı Free Labor: Producing Culture for the Digital Economy çalışmasında, internetteki “ücretsiz emeğin” kapitalizm tarafından nasıl emildiğini göstermişti. Terranova’ya göre, internet kullanıcılarının bilgi paylaşırken, kod yazarken veya içerik üretirken sergiledikleri gönüllü ve heyecanlı faaliyetler, kapitalist sistem tarafından karşılığı ödenmeyen devasa bir “bilişsel hammadde” olarak araçsallaştırılır. Yapay Zekâ, Terranova’nın tarif ettiği bu ücretsiz emek sömürüsünü endüstriyel ve otomatize bir boyuta taşımıştır.

Blankenship’in “Biz var olan tüm ağların ortak mülkiyetine inanıyoruz” derken ifade ettiği eşitlikçi siber-toplum hayali; bugün devasa veri merkezlerinin, telif davalarının, veri kazıma engelleyicilerinin ve abonelik duvarlarının (paywall) ardında ağır bir darbe almıştır. Dijital ortak alan, insanlığın özgürleşme sahası olmaktan çıkarılıp, birkaç teknoloji tekeline trilyon dolarlık piyasa değeri sağlayan bir “veri tarlasına” dönüştürülmüştür.

Hacker Manifestosu’nun felsefi mirası, bugün bizi dijital müşterekleri korumak için yeni yöntemler geliştirmeye zorlamaktadır. Açık kaynak kod hareketinin, veri zehirleme (data poisoning) tekniklerinin, lisanslama savaşlarının ve kamusal Yapay Zekâ modelleri inşa etme çabalarının arkasında yatan temel dürtü; tam da Blankenship’in 40 yıl önce savunduğu o ilkedir: Bilgi ve kültür, birkaç dev şirketin tescilli sermayesi olamayacak kadar değerli bir insanlık mirasıdır.

Hacker Manifestosu, 20. yüzyılın son çeyreğinde siber uzayın bakir topraklarında yankılanan romantik bir varoluşsal özgürlük çığlığıydı. Blankenship, kaleme aldığı bu kısa ama tarihsel metinle, teknolojiyle kurulan bağın ontolojik sınırlarını çizmiş; bilgiyi mülkiyetin, otoritenin ve bürokrasinin dar kalıplarından kurtarmayı hedefleyen radikal bir etiğin meşalesini yakmıştı. Manifestoda somutlaşan siber-ütopya; insanın kendi zihinsel sınırlarını aşabileceği, hiyerarşilerin silindiği, bilginin serbestçe aktığı ve bireyin makineyle kurduğu dolaysız bağ üzerinden özgürleştiği bir dijital rönesans vaat ediyordu. Blankenship, bu siber-ütopik felsefenin değişmez omurgasını şu ölümsüz cümlelerle mühürlemişti: “Bizim dünyamız elektronların ve anahtarların, dalga genişliğinin güzelliğinin dünyasıdır… Biz var olan bir sistemden yararlanırız, onu ücretsiz olarak kullanırız; çünkü bu sistem bizi zaten soymaktadır. Ama siz bizi cani olarak adlandırırsınız… Evet, ben bir suçluyum. Benim suçum merak etmektir… Ben bir hacker’ım ve bu benim manifestomdur. Beni durdurabilirsiniz, ama hepinizi birden durduramazsınız.”

1980’lerden 2000’lerin başına kadar uzanan bu ilk dalga siber-iyimserlik; ağların dağıtık yapısına, açık kod felsefesine ve bireysel zekanın kurumsal hiyerarşileri alt edebileceğine duyulan sarsılmaz bir inançtan besleniyordu. Hacker, sistemin açıklarını ifşa eden bir Prometheusal figür; siber uzay ise insanlığın toplumsal ve zihinsel prangalarından sıyrıldığı yegâne özgürlük alanıydı.

Bugün, 21. yüzyılın Yapay Zekâ paradigmasından geriye dönüp bakıldığında, Blankenship’in ve erken dönem siber-ütopistlerin düşlediği o özgürlük dünyasının radikal bir tersine dönmeyle “Bilişsel Distopyaya” evrildiğine tanıklık edilmektedir. Teknolojik gelişme bireyi özgürleştirmemiş; aksine onu tarihin en gelişmiş denetim, mülksüzleştirme ve zihinsel pasifleştirme aygıtlarının içine hapsetmiştir.

İçinde bulunduğumuz bilişsel distopya, Hacker Manifestosu’nun savunduğu tüm temel değerlerin sistem tarafından kooperatifleştirerek (co-optation) araçsallaştırıldığı katmanlı bir kapanı temsil eder:

Özgürleştirici bilgi “Kapatıcı Algoritmalara” dönüşmüştür. Hacker etiğinin temel ilkesi olan “bilgi özgür olmak ister” (information wants to be free) düsturu; bugün Yapay Zekâ kartelleri tarafından “tüm bilgi bizim eğitim verimiz olmak zorundadır” şeklinde tahrif edilmiştir. Bilgi özgürleşmemiş, devasa şirketlerin tescilli sinir ağlarında işlenerek piyasalaştırılmış ve toplumun üzerine bir gözetim ve yönlendirme katmanı olarak yeniden çökmüştür.

Merak ve zanaat “Bilişsel Atrofiye” yenik düşümüştür. Hackerlığın özünü oluşturan derin merak, kod çözme ve sistemi söküp takma eylemi; yerini Yapay Zekâ arayüzlerinin sunduğu hazır yanıtlara, otomatize edilmiş çözümlere ve düşünme sürecini makineye devreden konforlu bir zihinsel tembelliğe bırakmıştır. Birey, teknolojiyi kavrayan ve dönüştüren bir “fail” olmaktan çıkıp; yapay zekanın ürettiği sentetik içerikleri onaylayan ve tüketen bir “edilgen izleyiciye” dönüşmüştür.

Bireysel özerklik “Algoritmik Yönetimsellik” tarafından sömürülmektedir. Sistem artık dışarıdan savaşılacak hantal bir devlet ya da şirket bürokrasisi değildir. Yapay Zekâ; dilimizi, düşünce kalıplarımızı, estetik beğenilerimizi ve hatta arzularımızı içeriden biçimlendiren, pürüzsüz ve hissettirmeden işleyen kuşatıcı bir altyapı haline gelmiştir.

Frankfurt Okulu’nun önde gelen filozofu Herbert Marcuse, 1964 tarihli klasiği Tek-Boyutlu İnsan (One-Dimensional Man) eserinde, gelişmiş sanayi toplumlarının teknolojik rasyonalite vasıtasıyla insan bilincini nasıl tek boyutlu hale getirdiğini deşifre etmişti. Marcuse’ün şu tespiti, günümüz Yapay Zekâ çağının varoluşsal krizini kusursuz bir biçimde özetlemektedir: “Teknolojik rasyonalite, eleştirel düşünceyi ve muhalefeti kendi içinde eriten en etkili denetim aracıdır. Sistem, bireye o kadar konforlu, o kadar tatmin edici ve o kadar ‘mantıklı’ alternatifler sunar ki, birey artık sistemin dışına çıkma ihtiyacı duymaz. Özgürlük, sistemin sunduğu seçenekler arasından seçim yapmaya indirgendiğinde, özgürlüğün kendisi bir denetim aygıtına dönüşür.”

Yapay Zekâ çağında Marcuse’ün “Tek-Boyutlu İnsanı”, arama kutusuna ve prompt ekranına hapsedilmiş “Tek-Boyutlu Kullanıcıdır”. Birey, Yapay Zekâ’nın sunduğu pürüzsüz yanıtlar içinde eleştirel mesafesini ve sorgulama yetisini yitirmektedir.

Sosyal bilimci Shoshana Zuboff ise Gözetim Kapitalizmi Çağı (The Age of Surveillance Capitalism) yapıtında, bu teknolojik dönüşümün ekonomi politik boyutunu gözler önüne serer. Zuboff’a göre gözetim kapitalizmi, insan deneyimini doğrudan doğruya davranışsal veriye dönüştürerek yağmalayan yeni bir ekonomik mantıktır: “Gözetim kapitalizmi, insan doğasını kendi ticari amaçları için ham madde olarak tahrif eder. Artık bizler sadece ürünün kendisi değiliz; bizler mülksüzleştirilmiş davranışsal artıkların kaynağıyız. Yapay zekâ, bu davranışsal artıkları işleyerek gelecekteki davranışlarımızı tahmin eden ve şekillendiren nihai otomasyon aygıtıdır. Bu durum, insan iradesine ve geleceği belirleme hakkımıza yöneltilmiş doğrudan bir saldırıdır.”

İngiliz kültür kuramcısı Mark Fisher Kapitalist Realizm (Capitalist Realism) eserinde, sistemin alternatifsizlik hissini nasıl mutlaklaştırdığını inceler. Fisher, “kapitalizmin sonunu hayal etmenin dünyanın sonunu hayal etmekten daha zor hale geldiği” o zihinsel durumu tarif ederken; Yapay Zekâ distopyasında hacker etiğinin yaşadığı sıkışmayı da özetler. Teknik altyapı o kadar yekpareleşmiştir ki, sistemin dışına çıkmak veya ona karşı radikal bir alternatif üretmek imkânsız bir hayal gibi pazarlanmaktadır.

Peki, bu katıksız bilişsel distopya karşısında Hacker Manifestosu geçerliliğini bütünüyle yitirmiş bir geçmiş zaman kalıntısı mıdır? Yoksa tam aksine, bu koyu karanlığın içinde yeniden tutuşması gereken bir çağdaş direnç pusulası mıdır?

Hacker etiği, bugün 1986’daki formallikleriyle (sadece sistemlere sızmak, telnet bağlantıları kurmak veya basit kodlar yazmak düzeyinde) sürdürülemez. Ancak onun taşıdığı felsefi öz—yani meraka dayalı zihinsel özerklik, otoritenin dogmalarına karşı şüphecilik, açık kaynağa dayalı kolektif dayanışma ve teknolojinin mülkiyetine karşı koyma iradesi—bugün her zamankinden daha hayati bir politik ihtiyaçtır.

Günümüzde “Hacker Etiğinin Yeniden İmkânlılığı”, şu radikal pratiklerde ve felsefi duruşlarda tecelli etmek zorundadır:

Tersine Mühendislik ve Kara Kutuları Açma İradesi: Yapay Zekâ modellerini kutsal ve erişilmez birer tanrı gibi kabul etmek yerine; onların eğitim verilerini, yanlılıklarını, algoritmik mantıklarını ve arkalarındaki sermaye ilişkilerini deşifre eden “Bilişsel Hackerlık” zorunluluktur.

Merakın ve Bilişsel Zanaatın Savunulması: Düşünme, yazma, kodlama ve üretme süreçlerini tamamen Yapay Zekâ sistemlerine devretmeyi reddetmek; zihni edilgenleştiren araçsal kolaycılığa karşı zihinsel emeğin ve derin derinleşmenin özerkliğini korumak bir tür varoluşsal direniştir.

Kamu Mülkiyetinde Açık Yapay Zekâ Mücadelesi: Müştereklerin çitlenmesine karşı; kamuya ait, şeffaf, denetlenebilir, açık kaynaklı ve kâr amacı gütmeyen alternatif teknolojik altyapılar inşa etmek, siber-anarşizmin bugün alması gereken en somut biçimdir.

Blankenship 1986’da “Beni durdurabilirsiniz, ama hepinizi birden durduramazsınız” diye haykırırken, insan zihninin tekilleştirilemez ve boyun eğdirilemez potansiyeline güveniyordu. Yapay Zekâ’nın pürüzsüz, kuşatıcı ve algoritmik evreninde; insanın kendi zihinsel özerkliğine, kolektif merakına ve hakikat arayışına sahip çıkması, Hacker Manifestosu’nun 40 yıl öteden bize ulaştırdığı en radikal çağrıdır: Teknoloji zihnimizi kolonize edebilir, ama meraka dayalı özgürleşme arzusunu asla tamamen söndüremez.

Hacker Manifestosu, insan zihninin araçsal akla ve bürokratik denetime teslim olmayı reddeden radikal bir varoluşsal beyannamesidir. Blankenship, ikonik metninde hacker’ı sadece belirli yazılım dillerini bilen bir teknisyen olarak değil; teknolojik gerçekliğin katılaşmış sınırlarını zihinsel eylemiyle zorlayan, sistemin mantığını içeriden kavrayarak onu dönüştüren bir dijital zanaatkâr olarak konumlandırmıştı. Ancak siber uzayın ilk dönemindeki bu Prometheusal aktör, Yapay Zekâ’nın pürüzsüz ve kuşatıcı evreninde köklü bir varoluşsal krizle yüzleşmiştir. Artık soru, hacker’ın sisteme nasıl sızacağı değil; insani zekanın ve özerkliğin otonomlaşan algoritmik sistemler karşısında nasıl bir “post-hacker” varoluş biçimi geliştireceğidir.

Bu post-hacker varoluş, teknolojiyi bütünüyle reddeden luddit bir kaçışa ya da Yapay Zekâ kartellerine koşulsuz boyun eğen araçsal bir kabullenişe sığınamaz. Aksine, Yapay Zekâ sistemlerinin bilişsel, estetik ve politik imkânlarını kavramış; ancak bu sistemlerin dayattığı pürüzsüz gerçeklik illüzyonuna karşı yeni direnç odakları inşa eden radikal bir zihinsel tutumu temsil eder.

Post-hacker çağda direniş, geleneksel siber güvenlik ihlallerinden veya sunucu sızmalarından sıyrılarak farklı hatlar üzerinden biçimlenmelidir:

Algoritmik Sabotaj ve Veri Zehirlemesi (Data Poisoning): Dijital ortak alanın yağmalanmasına ve kolektif emeğin karşılıksız çitlenmesine karşı yeni nesil direniş, Yapay Zekâ modellerinin veri besleme damarlarını hedef alır. Nightshade veya Glaze gibi algoritmik araçlar vasıtasıyla görsellere, metinlere ve koda yerleştirilen görünmez veri sapmaları, modellerin eğitim süreçlerini bozarak tescilli Yapay Zekâ sistemlerini içeriden işlevsizleştirir. Bu durum, 19. yüzyılda fabrikanın çarklarına tahta ayakkabısını (sabot) atan işçinin eyleminin, Yapay Zekâ çağında vektör uzayında yeniden üretilmesidir.

Kolektif Model Mimarileri ve Kamusal Yapay Zekâ: Teknoloji kartellerinin monopolistik hegemonyasına karşı direniş, yalnızca savunmacı değil, inşa edicidir. Ağların dağıtık yapısını ve açık kaynak felsefesini temel alan; kâr amacı gütmeyen, yerel topluluklarca eğitilen, şeffaf parametreli ve doğrudan kamusal denetim Yapay Zekâ modelleri inşa etmek, post-hacker etiğin en somut politik mevzisidir.

Bilişsel Zanaatkarlık ve Sentetik Gürültüye Karşı Hakikat: Yapay Zekâ’nın ürettiği devasa sentetik veri çöplüğü karşısında; derinleşmeye, doğrulamaya, eleştirel düşünceye ve insani zihinsel emeğe dayalı bilişsel zanaatkarlığı ısrarla sürdürmektir. Yapay Zekâ’nın pürüzsüz, kibar ve ortalama çıktısına karşı; insani çelişkiyi, hür iradeyi ve sentetik olmayan özgün düşünceyi bir eylem biçimi olarak savunmaktır.

Yapay Zekâ çağındaki bu yeni varoluşsal ve politik hattı kavrayabilmek için biraz teorik derinleşmeye ihtiyaç vardır. Gilles Deleuze ve Félix Guattari, Bin Yayla (Capitalism and Schizophrenia) adlı anıtsal yapıtlarında egemen iktidar biçimlerini “Çizgisel/Ağaçsı” (Arborescent) yapılar olarak tanımlarken; iktidarın denetiminden kaçan, merkezsiz ve akışkan hatları “Rizom” (Kök-Sap) kavramıyla açıklarlar: “Rizomun ne başlangıcı ne de sonu vardır; o her zaman ortada, şeyler arasında, bir ara-varoluş durumundadır… Ağaç soy kütüğünü kurar, fakat rizom bir ittifak, yalnızca bir ittifaktır. Ağaç ‘olmak’ fiilini dayatır, fakat rizomun dokusu ‘ve… ve… ve…’ bağlacıdır.”

Post-hacker varoluş, tam anlamıyla Yapay Zekâ kartellerinin “Ağaçsı” denetim mimarisine karşı rizomatik bir sızma ve yayılma pratikler bütünüdür. Yapay Zekâ sistemlerinin dikey, hiyerarşik ve mülkiyetçi yapısına karşı; merkezi olmayan, birbiriyle eklemlenebilen ve öngörülemez rizomatik direniş ağları örmektir.

Günümüzün önde gelen siyaset kuramcıları Antonio Negri ve Michael Hardt ise İmparatorluk (Empire) ve Çokluk (Multitude) eserlerinde, küresel kapitalizmin biyopolitik denetimine karşı duran toplumsal özneyi “Çokluk” olarak kavramsallaştırırlar. Negri ve Hardt’a göre, sermaye üretimi bilişselleşip toplumsallaştıkça; direnişin araçları da çalışanların ve üretenlerin zihinsel ve iletişimsel kapasiteleri haline gelir:“Biyopolitik üretim çağında sermaye, toplumsal yaşamın tamamını, dili, iletişimi ve duyguları kolonize eder. Ancak tam da bu nedenden ötürü, sermayenin ihtiyaç duyduğu iletişimsel ve bilişsel yetiler, Çokluk’un kendi özgürleşmesi ve kendi müştereklerini yeniden inşa etmesi için de anahtar haline gelir. İktidar ortak olanı çitlediğinde, Çokluk yeni ortak alanlar yaratmanın araçlarını icat eder.”

Post-hacker, Negri ve Hardt’ın tarif ettiği bu “Çokluk”un teknolojik ve bilişsel öncü kesimidir. Yapay Zekâ şirketlerinin mülksüzleştirdiği “General Intellect”i (kolektif zekayı), teknolojik araçları tersine çevirerek toplumsal gövdeye geri kazandırma çabasıdır.

Fransız psikanalist ve kuramcı Félix Guattari ise Üç Ekoloji (The Three Ecologies) metninde, çevre krizinin sadece fiziki doğayla sınırlı olmadığını; “Zihinsel Ekoloji” ve “Toplumsal Ekoloji”nin de teknolojik sermaye tarafından yıkıma uğratıldığını vurgular. Guattari’ye göre Yapay Zekâ’nın yarattığı zihinsel kirlenme ve edilgenleşme karşısında yeni bir “Ekozin” (ekolojik zihniyet) inşa edilmelidir: “Gelişmiş kitle iletişim araçları ve teknolojik aygıtlar, insan zihnini standartlaştırarak kolektif arzuyu homojenleştirir. Zihinsel ekoloji, bu serileştirilmiş düşünme biçimlerine karşı zihinsel özerkliği, teklik durumlarını (singularities) ve özgül varoluş biçimlerini savunmak zorundadır.”

Post-hacker etik; Guattari’nin işaret ettiği bu Zihinsel Ekoloji’nin muhafızıdır. Yapay Zekâ’nın zihni homojenleştiren, ortalamaya çeken ve otomatikleştiren yapısına karşı; özgünlüğü, zihinsel çeşitliliği ve öngörülemezliği savunma kararlılığıdır.

Hacker Manifestosu, teknolojinin tarihsel dönemeçlerinde biçim değiştirse de özünü asla yitirmeyen bir zihinsel sıçramadır. 1980’lerde bilgisayarlara ve telefon ağlarına sızan gençlerin heyecanı; bugün Yapay Zekâ algoritmalarını deşifre eden, verilerini çitlenmekten koruyan ve bilişsel özerkliğini savunan post-hacker’ların duruşunda yaşamaya devam etmektedir.

Yapay Zekâ devrimi, insanoğluna zihinsel konforun ve otomasyonun en büyüleyici biçimlerini vaat ederken; aynı zamanda onu kendi yarattığı makinelerin edilgen bir izleyicisine dönüştürme riskini taşımaktadır. Ancak Hacker Manifestosu’nun zamansız felsefesi bize şunu hatırlatmaktadır: Teknoloji ne kadar karmaşıklaşırsa karmaşıklaşsın, algoritmalar ne kadar pürüzsüzleşirse pürüzsüzleşsin; merak eden, sorgulayan, mekanizmayı söken ve özgürlükten vazgeçmeyen insan zihni her zaman sistemin en radikal açık noktası olmaya devam edecektir.

Hacker Manifestosu, salt felsefi bir metin ya da soyut bir özgürlük anlatısı değil; aynı zamanda praxis’e, yani eyleme yönelen radikal bir yöntem arayışıdır. Metinde hacker’ın tavrını sadece düşünsel bir itirazla sınırlamaz; onu klavye başında, komut satırlarında ve ağ sistemlerinde fiilen uygulanan somut bir pratik olarak kurgular. Manifestodaki her felsefi iddia, sistemin mekanizmasını bozmaya, açıklarını teşhir etmeye ve onu dönüştürmeye yönelik doğrudan bir teknik ve zihinsel müdahaleyle karşılık bulur.

Yapay Zekâ sistemlerinin hayatın tüm gözeneklerini kuşattığı günümüzde, soyut teorik eleştirilerin ötesine geçerek felsefi birikimi somut eylem hatlarına dönüştürmek kaçınılmazdır. Sistem, bilişsel süreçlerimizi ve dijital müştereklerimizi içeriden kolonize ederken; “Bilişsel Hackerlık” (Cognitive Hacking) adı verilebilecek yeni pratikler silsilesi, bu algoritmik kuşatmaya karşı stratejik ve yöntemsel bir müdahale rehberi sunar.

Bu eylem ve müdahale rehberi, beş temel pratik hat üzerinde yükselir:

Algoritmik Şeffaflık ve “Tersine Bilişsel Mühendislik” (Reverse Cognitive Engineering). Yapay Zekâ kartelleri, modellerini ticari sır ve güvenlik gerekçesiyle erişilmez “kara kutular” (black boxes) olarak inşa eder. Bilişsel hackerlık; bu modellerin eğitim verisi setlerini, karar alma parametrelerini, hiyerarşik ağırlıklarını ve “hizalama” (alignment) adı altında uygulanan görünmez ideolojik filtreleri deşifre etmeye odaklanır. Modeli sadece girdi-çıktı ilişkisiyle kabul etmek yerine; modelin hangi toplumsal ön yargıları, sınıf çıkarını ve bilgi hiyerarşilerini yeniden ürettiğini deneysel istem sınamaları (adversarial prompting) ve açık kaynaklı model analizleriyle görünür kılmaktır.

Dijital Müşterekleri Koruma ve “Kolektif Veri Özsavunması”. Sanatçıların, yazarların ve bağımsız üreticilerin kolektif emeğinin izinsiz veri kazımaya (web scraping) karşı korunması, yöntemsel bir önceliktir. Bilişsel hackerlık; veri setlerini sentetik gürültülerle karartan, algoritmik analizörleri yanıltan ve tescilli modellerin izinsiz veri toplama kanallarını tıkayan karşı-teknolojileri (Nightshade, Glaze, Poisoning protokolleri) bir toplumsal özsavunma aracı olarak kitleselleştirir.

Açık Kaynaklı ve Yerelleştirilmiş “Minyatür Yapay Zeka” Sistemleri. Küresel bilişim kartellerinin devasa veri merkezlerine ve milyarlarca parametreli kapalı modellerine karşı bağımlılığı kırmanın yolu; lokal makinelerde çalışan, enerji tüketimi düşük, veri gizliliğini mutlaklaştıran ve topluluk odaklı eğitilen açık kaynaklı Yapay Zekâ alternatiflerini yaygınlaştırmaktır. Bilişsel hackerlık, teknolojiyi merkezileştiren devasa altyapılara karşı; dağıtık, sökülüp takılabilir ve toplumsal olarak denetlenebilir “şenlikli” teknolojik altyapılar inşa eder.

“Sentetik Gürültüye” Karşı Eleştirel Dil ve Epistemik Direniş. Yapay Zekâ’nın ürettiği pürüzsüz, basmakalıp ve steril dil kalıplarının zihinsel üretimi homojenleştirmesine izin vermemektir. Bilişsel hacker, Yapay Zekâ’nın sunduğu kestirme yanıtları bir nihai hakikat değil; sorgulanması ve aşılması gereken bir “ortalama” olarak görür. İnsan dilinin şiirsel, muğlak, çelişkili ve subversif kapasitesini; algoritmaların “tahmin edilebilir” istatistiksel dil mantığına karşı metodolojik bir direniş alanı olarak kullanır.

Bilişsel Otonomi ve “Zihinsel Detoks/Zanaat” Halka Bütünleşmesi. Yapay Zekâ araçlarını bir “düşünme protezi” olarak değil; yalnızca ikincil bir operasyonel yardımcı olarak konumlandırmaktır. Yazma, çözümleme, mantık kurma ve eleştirel analiz gibi temel zihinsel yetilerin algoritmik sistemlere devredilmesini reddetmek; zihnin kendi analitik kaslarını sürekli taze tutacak “bilişsel zanaatkarlık” rutinlerini metodolojik olarak korumaktır.

Bilişsel hackerlığın bu yöntemsel önerilerini metodolojik bir zemine oturtmak için siyaset felsefesi ve bilim-teknoloji çalışmaları (STS) alanının kurucu metinlerine de bakmak mümkündür. Fransız filozof Michel Foucault, Özne ve İktidar ve Biyoiktidar analizlerinde iktidarın tek taraflı bir dayatma değil, her zaman direnç odaklarıyla birlikte var olan bir “ilişkiler ağı” olduğunu vurgular. Foucault, ikonik kavramı “Karşı-Davranış” / “Yönetilmeme İradesi” (Counter-Conduct) üzerinden yöntemsel direnişi şöyle tarif eder: “Karşı-davranış; belirli bir biçimde, belirli bir mekanizmayla, belirli insanlar tarafından ve belirli bir bedel karşılığında yönetilmeyi reddetme sanatıdır. İktidarın olduğu her yerde direniş de vardır; ama bu direniş iktidarın dışından değil, onun tam da işlediği kılcal damarların içinden doğar. Özgürlük, sistemin sunduğu yönetim biçimlerine karşı sürekli olarak başka türlü davranma ve başka türlü düşünme kapasitesidir.”

Bilişsel hackerlık, Foucault’cu anlamda algoritmik yönetimselliğe karşı geliştirilmiş radikal bir “karşı-davranıştır”. Yapay Zekâ sistemlerinin bizi belirli bir dilde düşünmeye, belirli kalıplarla sormaya ve algoritmik olarak yönlendirilmeye maruz bırakmasına karşı; bu mekanizmanın tam içinden yeni düşünme ve eyleme yolları açma sanatıdır.

Fransız Marksist düşünür Louis Althusser, İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları metninde sistemin bireyleri nasıl “özne olarak çağırdığını” (interpellation) açıklar. İdeoloji, bireye seslenerek onu sistemin uysal bir parçası haline getirir. Yapay Zekâ arayüzleri, son derece nazik ve yardımsever bir dille kullanıcıya seslenerek onu “otomatize bir tüketim öznesi” olarak çağırır. Bilişsel hackerlık, Althusser’in tarif ettiği bu algoritmik çağrıyı bozan, ona icabet etmeyi reddeden ve makineyle kurulan diyalogda edilgen özne konumunu dağıtan metodolojik bir müdahaledir.

Sosyolog ve teknoloji kuramcısı Bruno Latour ise Aktör-Ağ Teorisi (Actor-Network Theory) çerçevesinde insan-olmayan aktörlerin (teknolojilerin, algoritmaların, altyapıların) toplumsal ilişkileri nasıl kurguladığını gösterir. Latour, teknolojik nesnelerin “kara kutulaştırılmasını” (black-boxing) eleştirirken; yöntemsel görevin bu kutuları açmak, ağın içindeki aktörleri ve güç ilişkilerini ifşa etmek olduğunu belirtir: “Teknoloji başarıya ulaştıkça ve karmaşıklaştıkça bir ‘kara kutuya’ dönüşür; içindeki tartışmalar, siyasi tercihler ve sermaye çıkarları görünmez hale gelir. Bilimsel ve teknolojik eleştirinin görevi, bu kara kutuları yeniden açmak, içlerindeki çelişkileri, insan ve insan-olmayan aktörlerin kurduğu ağları görünür kılmaktır.”

Bilişsel hackerlık, Latour’un çağrısını bir eylem metodolojisine dönüştürür. Yapay Zekâ modellerinin “pürüzsüz nesnellik” iddiasını sökerek; bu modellerin arkasındaki sunucu tarlalarını, sömürülen veri madencilerini, telifsiz kullanılan emekleri ve algoritmanın içine gömülmüş ideolojik tercihleri ifşa eder.

“Benim suçum merak etmektir” ilkesi; bugün Yapay Zekâ çağında pasif bir temenni değil, somut bir bilişsel mücadele metodolojisidir. Yapay Zekâ sistemleri dünyayı yorumlama, üretme ve yönetme tekelini elimizden almaya çalışırken; Bilişsel Hackerlık, teknolojiye müdahale etme, onu sökme, tescilli kalıplarını bozma ve insan zihninin özerkliğini savunma rehberi sunar.

Hacker Manifestosu, dünde kalmış romantik bir metin değil; araçsal akla, algoritmik kapatmaya ve zihinsel mülksüzleştirmeye karşı her an yeniden yazılan ve uygulanan canlı bir eylem yöntemidir. Bilişsel hacker, Yapay Zekâ’nın sunduğu dünyayı olduğu gibi kabul eden değil; onun kodlarını, parametrelerini ve mantığını değiştirmek üzere müdahale eden özgür zihindir.

Blankenship, kaleme aldığı tarihsel metinde, yalnızca bir alt kültürün savunmasını yapmamış; insan bilincinin teknolojik araçlarla kurduğu bağı radikal bir biçimde mühürlemişti. 20. yüzyılın sonundaki o siber çığlık; silikon çiplerin, yeşil ekranlı terminallerin ve bakır telefon hatlarının arasında yankılanan bireysel bir başkaldırıydı. Ancak bugün, insanlığın tüm kolektif zihinsel mirasının Yapay Zekâ modelleri tarafından kolonize edildiği, dilin parametrelere, düşüncenin olasılık vektörlerine indirgendiği bu yeni çağda; 1986’nın o tarihsel omurgasından beslenen ama 21. yüzyılın bilişsel distopyasına doğrudan yanıt veren yeni bir bildirgenin ilan edilmesi varoluşsal bir zorunluluktur.

Hacker Manifestosu, yazıldığı günden bu yana geçen kırk yılda bize tek bir temel hakikati öğretmiştir: Teknoloji ne kadar güçlenirse güçlensin, sistem ne kadar kuşatıcı hale gelirse gelsin, insan zihninin kendi hakikatini arama ve kendi özerkliğini koruma arzusu hiçbir algoritmik güç tarafından tamamen bastırılamaz.

Yapay Zekâ evreni, insanın kendi yaratımı olan makineler karşısındaki en büyük sınavıdır. Bu sınavda teslimiyetçi bir edilgenliği değil, sorgulayan, söken, dönüştüren ve yeniden inşa eden bir Bilişsel Hackerlığı seçmek; sadece teknolojinin değil, insanın kendi varoluşsal geleceğini de tayin edecek yegâne yoldur.

Hacker Manifestosu, teknolojik dönüşümün en çalkantılı tarihsel eşiklerinde insan bilincine yöneltilmiş zamansız bir epistemolojik çağrıdır. Blankenship, ikonik başkaldırısında hacker’ı sadece kuralları ihlal eden bir figür olarak değil; hakikati otoritenin sunduğu dogma ve yalanların ötesinde, doğrudan doğruya nesnenin ve sistemin özüne dokunarak arayan bir epistemik özne olarak kurgulamıştı. Manifestonun en derin felsefi damarı; hazır bilgiyi, kurumsal müfredatları ve yukarından dikte edilen anlatıları reddedip; “kendin yap, kendin çöz, kendin kavra” ilkesiyle kendi hakikatini inşa etme arzusuydu.

Yapay Zekâ modelleri (Büyük Dil Modelleri), doğası gereği hakikati aramaz; bir dizilimde gelebilecek “en olası” sözcüğü hesaplar. Bu durum, epistemolojik bir yanılsama yaratarak “istatistiksel ortalamayı” hakikatin kendisi gibi pazarlar. Oysa insani hakikat; pürüzsüz, uyuşumcu ve ortalama olan değildir. Hakikat; çelişkinin, trajedinin, sapmanın, şiirsel muğlaklığın ve öngörülemez özgünlüğün içinden doğar. Bilişsel hacker, makinenin sunduğu “yüksek olasılıklı çıktıyı” bir nihai hakikat olarak değil; türevsel bir sentetik gürültü olarak görür ve varoluşsal hakikati aramayı sürdürür.

Yapay Zekâ karşısındaki duruş; ne teknolojiyi tamamen reddeden kederli bir felaket tellallığına (doomerism) ne de teknoloji kartellerinin vaat ettiği sığ bir teknolojik ütopizme sürüklenmelidir. İhtiyaç duyulan şey; Antonio Gramsci’nin o meşhur formülündeki gibidir: “Aklın kötümserliği, iradenin iyimserliği.” Teknoloji altyapısının ne kadar kuşatıcı olduğunu soğukkanlılıkla analiz etmek; ancak insan zihninin dönüştürücü ve özgürleştirici gücüne olan inancı bir eylem iradesi olarak diri tutmaktır.

Özgürlük, Yapay Zekâ sistemlerinin bize sunduğu konforlu arayüzlerde hazır bulunmaz. Özgürlük, algoritmaların zihnimizi kolonize etmesine izin vermemek, kendi analitik kaslarımızı sürekli taze tutmak, kolektif müşterekleri savunmak ve makineye karşı insan kalabilme zanaatını sürdürmektir.

17. yüzyılın büyük filozofu Baruch Spinoza, Etika yapıtında insan zihninin özgürleşmesini “Kendi Nedeni Olmak” (Causa Sui) ve zihinsel gücü artırmak (Conatus) ilkeleriyle açıklar. Spinoza’ya göre insan, pasif bir biçimde dışsal etkenlerin (tutkuların, iktidarların, dışsal imgelerin) etkisi altında kaldığında “köleleşir”; ancak kendi zihinsel eyleminin nedenini kendi içinde bulduğunda özgürleşir: “İnsan zihni, dışsal nesnelerin ve imgelerin pasif bir alıcısı olduğu sürece edilgendir ve köledir. Zihin ancak kendi aktif düşünme yetisini kullandığında, şeylerin özünü kendi içsel mantığıyla kavradığında ve kendi eyleminin nedeni haline geldiğinde özgürleşir. Özgürlük, dışsal belirlenimlere karşı zihnin kendi gücünü (potentia) kurgulamasıdır.”

Yapay Zekâ çağında Spinoza’nın “edilgen zihni”, Yapay Zekâ arayüzlerinin ürettiği hazır imgeleri ve yanıtları pasifçe tüketen kullanıcıdır. Bilişsel hackerlık ise Spinoza’cı anlamda zihnin kendi potentia’sını (etkin gücünü) yeniden kazanması, düşünme eyleminin kölesi değil “kendi nedeni” haline gelmesidir.

Fransız bilim felsefecisi Gaston Bachelard, Yeni Bilimsel Ruh ve Mekânın Poetikası eserlerinde “Epistemolojik Kopuş” (Rupture Épistémologique) kavramını geliştirir. Bachelard’a göre gerçek bir zihinsel ve bilimsel ilerleme, hazır kabullerin, görünürdeki pürüzsüz algıların ve sanıların (doxa) kırılmasıyla mümkündür: “Zihin asla boş bir levha değildir; o her zaman hazır yargılarla, sanılarla ve pürüzsüz görünen algılarla doludur. Hakikate ulaşmak için ilk yapılması gereken şey, bu hazır algılarla epistemolojik bir kopuş gerçekleştirmek, zihni kendi kurguladığı engellerden özgürleştirmektir.”

Bilişsel hackerlık, Yapay Zekâ modellerinin sunduğu o “pürüzsüz, kibar ve nesnel görünen” algoritmik doxa ile Bachelard’cı anlamda radikal bir epistemolojik kopuş gerçekleştirme eylemidir.

Gilles Deleuze ise Fark ve Tekrarlama (Difference and Repetition) eserinde dogmatik düşünce imajına karşı “Düşüncenin İmajı Olmayan Düşünceyi” savunur. Deleuze’e göre gerçek düşünce, tanıdık olanı tanımak veya tahmin edileni onaylamak değil; öngörülemez olanla karşılaşmak, zorunlu bir sarsıntı yaşamak ve yeni kavramlar yaratmaktır. Yapay Zekâ otomasyonu, “tekrarlamanın ve tahminin” nihai zaferidir; Bilişsel Hackerlık ise “farkın, sarsıntının ve yeni kavram yaratmanın” ısrarlı savunusudur.

Hacker Manifestosu, yazıldığı dönemin sınırlı teknik koşullarını aşan varoluşsal bir metindir. Blankenship, metni kaleme alırken yalnızca bir alt kültürün taleplerini dile getirmemiş; insanın makineyle, otoriteyle ve bilgiyle kurduğu ilişkinin tarihsel düğüm hatlarından birini fırlatıp atmıştır. Bir felsefi metnin gücü, sadece kendi çağında söyledikleriyle değil; sonraki dönemlerin dönüm noktalarında ne kadar güçlü bir kuramsal rezonans yaratabildiğiyle ölçülür.

1986’da küçük bir odada, bir klavye ve bir monitör karşısında Loyd Blankenship’in kaleme aldığı o kısa metin; kırk yıl sonra bugün, Yapay Zekâ tarlalarının, milyarlarca dolarlık veri merkezlerinin ve algoritmik gözetim aygıtlarının ortasında bize halen aynı duru gerçeği fısıldamaktadır: Teknoloji insan zihninin uzantısıdır; insan zihni teknolojinin bir uzantısı olamaz.

Yapay Zekâ evreninin pürüzsüz alacakaranlığında; sormaktan, sökmekten, merak etmekten, çelişkiden, aşktan, acıdan, hatadan ve kendi zihinsel özerkliğimizi savunmaktan vazgeçmemek gerekmektedir.

Çünkü algoritmalar ne kadar kusursuzlaşırsa kusursuzlaşsın; özgürlük, sistemin kodlamayı başaramadığı o biricik insani sapmada yaşamaya devam edecektir.

Alman filozof Hans-Georg Gadamer, Hakikat ve Yöntem (Wahrheit und Methode) eserinde anlama sürecinin sabit bir kavrayış değil, tarihsel ufkumuz ile metnin ufkunun karşılaşması olan bir “Ufukların Birleşmesi” (Horizontverschmelzung) olduğunu savunur: “Anlama, tarihsel bir ufkumuzu metnin ufkuyla birleştirme sanatıdır. Gerçek bir metin okuması, geçmişte yazılmış bir metne günümüzün sorularını sormak ve o metnin bizim sorularımıza yanıt vermesine izin vermektir. Tarihsel etki bilinci (Wirkungsgeschichte), metin ile okur arasındaki bu diyalektik bağda tecelli eder.”

Bu yazıda somutlaştırılmaya çalışılan olgu; tam da Gadamer’in tarif ettiği gibi, 1986’da yazılmış Hacker Manifestosu’nun ufku ile 21. yüzyıl Yapay Zekâ paradigmasının ufkunu birleştirebilme çabasıdır. Blankenship’in metni, Spinoza’dan Pasquinelli’ye, Heidegger’den Zuboff’a uzanan geniş bir kuramsal ağla konuşturularak tarihsel etkisini ve güncelliğini yeniden kazanmıştır.

Fransız yorumbilimci ve filozof Paul Ricoeur Yorum Teorisi ve Çelişkili Yorumlar metinlerinde iki tür yorum tutumundan bahseder: “İnanç Hermeneutiği” (metnin sunduğu anlama teslim olma) ve “Şüphe Hermeneutiği” (Hermeneutics of Suspicion). Ricoeur’e göre Marx, Nietzsche ve Freud tarafından temelleri atılan Şüphe Hermeneutiği; görünürde pürüzsüz ve nesnel olan metinlerin, yapılar ve söylemlerin arkasındaki bastırılmış arzuları, sınıf çıkarlarını ve gizli iktidar ilişkilerini deşifre etme metodudur: “Şüphe hermeneutiği, bilinç düzeyinde pürüzsüz görünen anlamların arkasındaki gizli mekanizmaları sökmektir. Metnin veya sistemin söylediği şey, çoğu zaman gizlediği şeyin üstünü örtmek içindir. Eleştirel düşüncenin görevi, pürüzsüz görünen yüzeyi yırtarak altındaki çelişkileri açığa çıkarmaktır.”

Bu makale aynı zamanda, Ricoeur’ün işaret ettiği Şüphe Hermeneutiği’nin Yapay Zekâ evrenine uygulanmasıdır. Yapay Zekâ sistemlerinin sunduğu o kibar, nesnel ve pürüzsüz yanıtların arkasındaki “Mülksüzleştirme Yoluyla Birikim”, “Bilişsel Kapan” ve “Algoritmik Yönetimsellik” mekanizmaları bu hermeneutik süzgeçten geçirilerek deşifre edilmeye çalışılmıştır.

Hacker Manifestosu, dünde kalmış bir metin değildir. O, araçsal aklın, tescilli algoritmaların ve bilişsel otomasyonun ortasında zihnini, merakını ve hür iradesini savunmaya kararlı her özgür zihnin elindeki zamansız kılavuzdur.

Gelinen bu post-algoritmik eşikte mesele; makinelerin düşünüp düşünemediği ya da Yapay Zekâ’nın insan seviyesine ulaşıp ulaşmadığı şeklindeki sığ teknokratik tartışma değildir. Asıl kriz, insanın makineleşmesi, düşünme eyleminin istatistiksel çıktılara devredilmesi ve zihinsel özerkliğin pürüzsüz bir konfor illüzyonuyla takas edilmesidir.

Yapay Zekâ sistemlerinin toplumsal hayatı kuşattığı bu çağda, egemen teknoloji devlerinin en büyük vaadi ve aynı zamanda en büyük denetim mekanizması “hizalama” (alignment) kavramıdır. Modellerin “güvenli, kibar ve yararlı” olması adına uygulanan bu algoritmik koruma katmanı; özünde düşüncenin muğlak, çelişkili, yıkıcı ve rahatsız edici boyutlarını törpüleyen ideolojik bir törpüdür.

Fransız filozof Jean Baudrillard, Simülakrlar ve Simülasyon (Simulacra and Simulation) eserinde, gerçekliğin yerini alan yapay işaretlerin toplumu nasıl bir duyarsızlığa ve edilgenliğe sürüklediğini analiz ederken tam da bu durumu öngörmüştü: “Sistem, artık sınırları zorlayan radikal bir olumsuzlukla savaşmaz; onu kendi simülasyon evreninde eritir. Tehlikesizleştirilmiş, pürüzsüzleştirilmiş ve ehlileştirilmiş bir gerçeklik; insana sunulan en büyük hapishanedir. Artık sahte olan gerçek gibidir; ama gerçek olan hiçbir şey kalmamıştır.”

Baudrillard’ın teşhis ettiği bu “ehilleştirilmiş simülasyon”, Yapay Zekâ’nın sunduğu pürüzsüz yanıt kümesidir. Sistem, düşüncenin kendisini değil; düşüncenin simülasyonunu üretir. Bilişsel hackerlığın vardığı nihai varoluşsal nokta; bu simülasyon evrenini yırtmak, ehlileştirilmiş yanıtlara karşı insan zihninin “tehlikeli ve rahatsız edici” hakikat arayışını yeniden konumlandırmaktır.

Sloven psikanalist ve düşünür Slavoj Žižek ise Hiçten Az (Less Than Nothing) ve güncel Yapay Zekâ eleştirilerinde, algoritmik otomasyonun insan arzusu üzerindeki yıkıcı etkisini şu çarpıcı tespitle dile getirir: “Yapay zeka sadece bizim ne istediğimizi tahmin etmekle kalmaz; ne istememiz gerektiğini de bize öğretir. En korkunç denetim, eylemlerimizin kısıtlanması değil; arzularımızın ve hayal gücümüzün önceden kodlanmasıdır. Makine bizim yerimize düşündüğünde, geriye sadece düşünüyormuş gibi yapan nesneler kalır.”

Žižek’in vurguladığı bu “arzunun kodlanması” riski karşısında Hacker Manifestosu’nun ruhu; tahmin edilebilir arzuların dışına çıkan, algoritmik kalıpları bozan ve “hiçten” yeni bir zihinsel imkân çıkaran insan eylemliliğinin teminatıdır.

Metin boyunca ele alınan veri mülksüzleştirmesi ve dijital ortak alanın çitlenmesi süreçleri; kültürün ve sanatın üretim biçimlerini kökten sarsmıştır. İnsanlığın binlerce yıllık estetik birikimi, Yapay Zekâ veri tabanlarında ortalama bir “stil” parametresine dönüştürülmüştür.

Alman medya kuramcısı ve felsefeci Boris Groys, Yeni Olanın Üstüne (On the New) ve Müzede İnternet çalışmalarında, dijitalleşme çağında yeninin ve özgünün imkânını tartışırken şu ufuk açıcı değerlendirmeyi yapar: “Bir yapay zeka algoritması, geçmişte üretilmiş tüm estetik biçimleri mükemmelen kombinleyebilir; fakat asla ‘kutsal bir hata’ yapamaz. Sanatta ve düşüncede ‘yeni’ olan, var olan arşivin mantıksal bir devamı değil; arşivin mantığını kıran, onu işlevsizleştiren beklenmedik sapmadır. İnsan, arşivin içinde yaşayan değil, arşive meydan okuyan varlıktır.”

Groys’un ifadesiyle Yapay Zekâ bir “arşiv makinesidir”; geçmişin verisini işler, doğrultur ve yeniden sunar. Ancak insan bilinci ve Hacker etiği, bu arşivin mantığını kıran o “beklenmedik sapmanın” peşindedir. Geleceğin üretimi; Yapay Zekâ’nın ürettiği ortalama estetiği ve bilgiyi bir nihai nokta olarak kabul etmek değil, onu bir hammaddeye dönüştürerek algoritmaların öngöremediği radikal sapmaları yaratmaktan geçer.

20. yüzyılın en etkili dil filozofu Ludwig Wittgenstein, Felsefi Soruşturmalar (Philosophical Investigations) eserinde dilin sabit bir kurallar bütünü değil, toplumsal pratikler içinde biçimlenen bir “Dil Oyunu” (Language Game) olduğunu vurgular: “Bir sözcüğün anlamı, onun dildeki kullanımıdır… Yeni kavramlar icat etmek, yeni dil oyunları kurmak demektir; bu da yeni bir yaşam biçimini (Lebensform) kurgulamak anlamına gelir. Dili değiştirmek, dünyayı algılama ve onunla ilişki kurma biçimimizi değiştirmektir.”

Bilişsel hackerlığın kendi terimler sözlüğünü inşa etmesi; Yapay Zekâ kartellerinin dayattığı dil oyunlarına teslim olmayı reddetmek ve Wittgenstein’cı anlamda özgürleştirici yeni bir dil oyunu ve yaşam biçimi kurgulamaktır.

Tarihçi ve kavram filozofu Reinhart Koselleck, Kavramlar Tarihi (Begriffsgeschichte) çalışmalarında kavramların sadece geçmişi yansıtan araçlar olmadığını, geleceği biçimlendiren ve toplumsal mücadelelerin yürütüldüğü “savaş alanları” olduğunu gösterir. Koselleck’e göre bir kavramı tanımlamak veya ona yeni bir anlam yüklemek, doğrudan doğruya tarihsel ve politik bir müdahaledir. Yapay Zekâ evreninde “özgürlük”, “müşterek”, “veri” ve “hacker” kavramlarının yeniden tanımlanması, Koselleck’çi anlamda yürütülen amansız bir kavramsal mücadeledir.

Fransız filozof Jacques Derrida ise Gramatoloji ve yapısöküm (deconstruction) metinlerinde, egemen metinlerin ve kavramsal hiyerarşilerin içindeki çelişkileri açığa çıkarmanın önemini vurgular. Derrida’ya göre yapısöküm; sistemin kendi kurduğu kavramsal yapıyı içeriden çözerek, görünmez kılınan ikilikleri ve bastırılan anlamları görünür kılma eylemidir. Bu basit sözlükçe, Yapay Zekâ söyleminin pürüzsüz metnini yapısöküme uğratan eleştirel bir çözümdür.

Hackerlık, geçmişe ait bir teknik beceri değil; geleceğe ait varoluşsal bir duruştur.

Loyd Blankenship’in 1986’da yaktığı küçük meşale, bugün insanlığın devasa algoritmik karanlıkla yüzleştiği bu post-algoritmik eşikte bir deniz fenerine dönüşmüştür. Önümüzdeki dönemde insanoğlunun önündeki iki temel yol açıktır: Düşünme, yazma, kodlama, karar alma ve hissetme süreçlerini Yapay Zekâ kartellerine devretmiş; algoritmik konforun pürüzsüzlüğünde zihinsel atrofiyeye uğramış ve edilgen bir biat etme eylemiyle “Tek-Boyutlu Kullanıcı” olmak. Veya, Etkin Müdahale (Bilişsel Hackerlık) yöntemleriyle teknolojinin tüm imkânlarını kavramak; fakat onun kara kutularını sökerek, verisini zehirleyerek, açık kaynaklı alternatiflerini inşa ederek ve zihinsel özerkliğini ısrarla koruyarak teknolojiyi insani ve kamusal özgürleşmenin emrine sokmak.

İnsanoğlu/kızı, kendi yarattığı makinelerin altında ezilmeyecek kadar karmaşık, çelişkili ve biriciktir. Algoritmalar ne kadar trilyonlarca parametreye ulaşırsa ulaşsın; merak eden, şüphe duyan, âşık olan, acı çeken, hata yapan ve özgürlüğü her şeyin üstünde tutan insan bilinci, sistemin asla kodlayamayacağı tek ve nihai “açık” olmaya devam edecektir.

Temel Kavramlar Sözlüğü

Algoritmik Hizalama (Algorithmic Alignment): Yapay Zekâ kartelleri tarafından, modellerin toplumsal değerlere ve güvenlik standartlarına uyarlanması iddiasıyla uygulanan; ancak özünde modelin çıktılarını belirli ideolojik, ticari ve politik sınırlar içinde tutan görünmez filtreleme ve sansürleme mekanizması.

Algoritmik Sabotaj (Algorithmic Sabotage): Mülksüzleştirilen kolektif veri emeğini korumak amacıyla; tescilli Yapay Zekâ modellerinin veri kazıma kanallarına ve eğitim süreçlerine sentetik gürültü, iz bırakmayan veri sapmaları veya yanıltıcı vektörler enjekte ederek modelleri içeriden işlevsizleştirme eylemi.

Aygıt Operatörlüğü (Apparatus Operatorship): Vilém Flusser’in kavramsallaştırmasından mülhem; bireyin teknolojiyi dönüştüren ve yönlendiren bir eyleyen (agent) olmak yerine, teknolojinin sunduğu hazır program ve komut parametreleri içinde kalarak aygıtın mekanik bir uygulayıcısına dönüşmesi durumu.

Bilişsel Atrofi (Cognitive Atrophy): Düşünme, yazma, kodlama, eleştirel analiz ve problem çözme gibi temel zihinsel yetilerin sürekli olarak Yapay Zekâ sistemlerine devredilmesi sonucu insan zihninin analitik kaslarının zayıflaması ve körelmesi süreci.

Bilişsel Hackerlık (Cognitive Hacking): Yapay Zekâ sistemlerinin sunduğu hazır pürüzsüz yanıtları ve istatistiksel ortalamaları reddederek; modellerin kara kutularını söken, algoritmik mantıklarını deşifre eden, veri mülksüzleştirmesine karşı çıkan ve insan zihninin özerkliğini savunan bütünsel eylem ve düşünme biçimi.

Bilişsel Kapan (Cognitive Enclosure): İnsan zihninin ve dilinin, Yapay Zekâ şirketlerinin olasılık hesaplarına, prompt kalıplarına ve algoritma tarafından dikte edilen sınırlı düşünce evrenine hapsedilmesi durumu.

Çitleme / İkinci Çitleme (Enclosure of the Commons / Second Enclosure): Tarihsel olarak ortak tarlaların özelleştirilmesine atıfla; otuz yılı aşkın süredir kamuya ait internet ortamında üretilen kolektif bilgi, sanat, kod ve kültür birikiminin Yapay Zekâ şirketleri tarafından izinsiz kazınarak tescilli sermayeye dönüştürülmesi.

General Intellect (Genel Zihin / Kolektif Zeka): Karl Marx’ın Grundrisse’de kavramsallaştırdığı, toplumun tarihsel süreçte biriktirdiği kolektif bilgi, bilim ve yeteneklerin tamamı. Yapay Zekâ çağında General Intellect, devasa modellerin eğitilmesinde kullanılan ve sermaye tarafından el konulan toplumsal hammaddeye karşılık gelir.

Gözetim Kapitalizmi (Surveillance Capitalism): Shoshana Zuboff’un kavramsallaştırdığı; insan deneyimini doğrudan doğruya davranışsal veriye dönüştürerek yağmalayan, bu verileri Yapay Zekâ modelleriyle işleyerek gelecekteki davranışları tahmin eden ve yönlendiren ekonomik sistem.

Kara Kutulaştırma (Black-Boxing): Bruno Latour ve bilim-teknoloji çalışmalarının tanımladığı; bir teknolojinin karmaşıklaştıkça içindeki ideolojik tercihler, sınıf çıkarları ve üretim çelişkileri gizlenerek pürüzsüz ve dokunulmaz bir nesne gibi sunulması süreci.

Mülksüzleştirme Yoluyla Birikim (Accumulation by Dispossession): David Harvey’in kavramsallaştırmasından hareketle; Yapay Zekâ şirketlerinin kâr oranlarını sürdürebilmek için kamusal bilgi havuzlarına, telifsiz içeriklere ve dijital müştereklere zorla veya tescil yoluyla el koyarak yürüttüğü sermaye birikim modeli.

Post-Hacker Varoluş (Post-Hacker Existence): Yapay zekanın her şeyi kuşattığı koşullarda, geleneksel sızma ve kod kırma pratiklerinin ötesine geçerek; zihinsel ekolojiyi koruyan, açık kaynaklı altyapılar inşa eden ve algoritmik hegemonyaya karşı bilişsel direniş hatları ören çağdaş eyleyen konumu.

Rizomatik Direniş (Rhizomatic Resistance): Deleuze ve Guattari’nin kök-sap (rhizome) kavramına dayanan; merkezi, dikey ve hiyerarşik Yapay Zekâ denetimlerine karşı merkezi olmayan, akışkan, ağ tabanlı ve öngörülemez yatay direniş biçimleri.

Sentetik Gürültü (Synthetic Noise): Yapay Zekâ modelleri tarafından üretilen, görünürde düzgün ve gramatik ancak özünde derinlikten, çelişkiden ve varoluşsal hakikatten yoksun basmakalıp içerik ve bilgi yığını.

Zihinsel Ekoloji (Mental Ecology): Félix Guattari’nin kavramlaştırmasından hareketle; kitle iletişim araçlarının ve Yapay Zekâ algoritmalarının zihni homojenleştiren, serileştiren ve edilgenleştiren kirliliğine karşı; zihinsel özerkliği, özgünlüğü ve eleştirel düşünce sağlığını koruma mücadelesi.

Bütüncül Akademik Kaynakça (Comprehensive Bibliography)

A

• Agamben, Giorgio. (1998). Homo Sacer: Sovereign Power and Bare Life (Trans. D. Heller-Roazen). Stanford, CA: Stanford University Press.
• Agamben, Giorgio. (2009). What Is an Apparatus? and Other Essays (Trans. D. Kishik & S. Pedatella). Stanford, CA: Stanford University Press.
• Althusser, Louis. (1971). “Ideology and Ideological State Apparatuses (Notes towards an Investigation).” In Lenin and Philosophy and Other Essays (Trans. B. Brewster), pp. 127–186. London: New Left Books.

B

• Bachelard, Gaston. (1984). The New Scientific Spirit (Trans. A. Goldhammer). Boston: Beacon Press.
• Barlow, John Perry. (1996). A Declaration of the Independence of Cyberspace. Davos: Electronic Frontier Foundation (EFF).
• Baudrillard, Jean. (1994). Simulacra and Simulation (Trans. S. F. Glaser). Ann Arbor: The University of Michigan Press.
• Blankenship, Loyd (The Mentor). (1986). “The Conscience of a Hacker” (Hacker Manifesto). Phrack Magazine, Vol. 1, Issue 7, Phile 3.

D

• Deleuze, Gilles. (1992). “Postscript on the Societies of Control.” October, Vol. 59, pp. 3–7.
• Deleuze, Gilles & Guattari, Félix. (1987). A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizophrenia (Trans. B. Massumi). Minneapolis: University of Minnesota Press.
• Derrida, Jacques. (1976). Of Grammatology (Trans. G. C. Spivak). Baltimore: Johns Hopkins University Press.
• Derrida, Jacques. (1994). Specters of Marx: The State of the Debt, the Work of Mourning and the New International (Trans. P. Kamuf). New York: Routledge.

F

• Fisher, Mark. (2009). Capitalist Realism: Is There No Alternative?. Winchester: Zero Books.
• Flusser, Vilém. (2000). Towards a Philosophy of Photography. London: Reaktion Books.
• Flusser, Vilém. (2011). Into the Universe of Technical Images (Trans. N. A. Roth). Minneapolis: University of Minnesota Press.
• Foucault, Michel. (1977). Discipline and Punish: The Birth of the Prison (Trans. A. Sheridan). New York: Pantheon Books.
• Foucault, Michel. (2008). The Birth of Biopolitics: Lectures at the Collège de France, 1978–1979. New York: Palgrave Macmillan.

G

• Groys, Boris. (2000). On the New (Trans. G. M. Goshgarian). London: Verso.
• Groys, Boris. (2016). In the Flow. London: Verso.
• Guattari, Félix. (2000). The Three Ecologies (Trans. I. Pindar & P. Sutton). London: Athlone Press.

H

• Han, Byung-Chul. (2015). The Psychopolitics: Neoliberalism and New Technologies of Power (Trans. E. Butler). London: Verso.
• Han, Byung-Chul. (2017). In the Swarm: Digital Prospects (Trans. E. Butler). Cambridge, MA: MIT Press.
• Hardt, Michael & Negri, Antonio. (2000). Empire. Cambridge, MA: Harvard University Press.
• Hardt, Michael & Negri, Antonio. (2004). Multitude: War and Democracy in the Age of Empire. New York: Penguin Press.
• Harvey, David. (2003). The New Imperialism (“Accumulation by Dispossession”). Oxford: Oxford University Press.
• Heidegger, Martin. (1977). The Question Concerning Technology, and Other Essays (Trans. W. Lovitt). New York: Harper & Row.

I

• Illich, Ivan. (1973). Tools for Conviviality. New York: Harper & Row.

K

• Koselleck, Reinhart. (2004). Futures Past: On the Semantics of Historical Time (Trans. K. Tribe). New York: Columbia University Press.

L

• Latour, Bruno. (1993). We Have Never Been Modern (Trans. C. Porter). Cambridge, MA: Harvard University Press.
• Latour, Bruno. (1999). Pandora’s Hope: Essays on the Reality of Science Studies. Cambridge, MA: Harvard University Press.

M

• Marcuse, Herbert. (1964). One-Dimensional Man: Studies in the Ideology of Advanced Industrial Society. Boston: Beacon Press.
• Marx, Karl. (1973). Grundrisse: Foundations of the Critique of Political Economy (Trans. M. Nicolaus; “Fragment on Machines”). London: Penguin Books.
• Marx, Karl. (1976). Capital: A Critique of Political Economy, Volume 1 (Trans. B. Fowkes). London: Penguin Books.

P

• Pasquinelli, Matteo. (2015). “Anomaly Detection: The Mathematical Engine of Surveillance Capitalism.” Radical Philosophy, 191, pp. 15–22.
• Pasquinelli, Matteo. (2023). The Eye of the Master: A Social History of Artificial Intelligence. London: Verso.

S

• Spinoza, Baruch. (1994). A Spinoza Reader: The Ethics and Other Works (Ed. & Trans. E. Curley). Princeton, NJ: Princeton University Press.

W

• Wittgenstein, Ludwig. (1953). Philosophical Investigations (Trans. G. E. M. Anscombe). Oxford: Blackwell.

Z

• Žižek, Slavoj. (2012). Less Than Nothing: Hegel and the Shadow of Dialectical Materialism. London: Verso.
• Žižek, Slavoj. (2021). Heaven in Disorder. OR Books.
• Zuboff, Shoshana. (2019). The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power. New York: PublicAffairs.