İnternetin ilk günlerini hatırlıyor musunuz? İnsanların, diğer insanlara ulaşmak için yazdığı, çizdiği, tartıştığı o “organik” kaos ortamını? O günler, düşündüğümüzden çok daha hızlı bir şekilde geride kalıyor olabilir. Bugün dijital okyanusun suyu değişti. Artık sadece insan üretimi verilerle yüzmüyoruz; yapay zekanın ürettiği devasa bir sentetik veri dalgasıyla karşı karşıyayız. Peki, dünyayı anlamak için interneti tarayan yapay zeka modelleri, günün birinde sadece başka yapay zekaların ürettiği içeriklerle beslenmeye başlarsa ne olur?
Bilim insanları bu senaryoya ürkütücü bir isim verdiler: Modelin çöküşü
Bu, teknolojinin sadece bir hatası değil, modern çağın en büyük ironisi olabilir: Yapay zeka, kendi başarısının kurbanı olmak üzere. Tabii eğer önlem alınmazsa
Bu fenomeni anlamak için fotokopi makinesi örneği yeterli. Bir belgenin fotokopisini çektiğinizi düşünün. İlk kopya, orijinaline oldukça yakındır; keskindir, okunabilir. Sonra orijinali bir kenara bırakıp, o çektiğiniz kopyanın fotokopisini çekin. Sonra o kopyanın kopyasını… Bu işlemi on, yirmi, elli kez tekrarladığınızda elinizde silikleşmiş harfler, kaybolan detaylar ve gri, anlamsız bir karmaşa.
Bugün kullandığımız yapay zeka modelleri, “Orijinal belge” olan insan üretimi verilerle (kitaplar, makaleler, Reddit tartışmaları, sanat eserleri) eğitildi. Bu veriler, insan zekasının karmaşıklığını, duygusunu, hatta mantıksızlığını ve hatasını içeriyordu. Ancak internet şu anda bu modellerin ürettiği metinler ve görsellerle dolup taşıyor. Bir sonraki nesil yapay zeka modelleri eğitilirken, veri setlerinde insan üretimlerinden çok kendi yarattığı ve çoğunlukla kusursuz hiper-realist içerikler olacak. Yani fotokopinin fotokopisini çekmeye başlayacağız.
Oxford Üniversitesi ve diğer araştırma merkezlerinden gelen son makaleler, bu sürecin kaçınılmaz bir “Dijital demans”a yol açtığını gösteriyor. Yapay zeka, kendi ürettiği veriyle beslendiğinde gerçeklik algısını yitiriyor, olayları unutuyor ve giderek daha homojen, daha “ortalama” ve sonunda tamamen bozuk sonuçlar üretmeye başlıyor.
Model çöküşünün ilk belirtisi, “halüsinasyonlar” veya saçmalamalar değildir. İlk belirti çok daha tehlikeli bir durumdur: Sıkıcılık.
İstatistiksel olarak Büyük Dil Modelleri, bir cümleyi tamamlarken her zaman en olası kelimeyi seçmeye meyillidir. İnsanlar ise sürprizlerle doludur. Bizler nadir kelimeler kullanırız, şiveli konuşuruz, gramer hatalarıyla dolu ama duygu yüklü cümleler kurarız. Yapay zeka, yapay zeka ile eğitildiğinde, bu “kuyruklarda kalan” nadir ve özgün insan davranışları törpülenir.
Model, verideki çeşitliliği kaybeder ve her şeyin “ortalamasını” almaya başlar. Yazılar giderek daha bej, daha kurumsal, daha ruhsuz bir hale gelir. Müzik besteleri birbirinin aynısı olur. Görsellerdeki o çılgın sanatsal dokunuşlar, yerini pürüzsüz ama ruhsuz bir plastik estetiğe bırakır.
Bu duruma “Varyantın Kaybolması” denir. Eğer internetteki tüm içerik yapay zeka tarafından üretilirse, insan kültürünün o zengin, kaotik ve renkli yapısı, tek tip bir yapay zeka aksanına dönüşecektir.
Durumu biyolojik bir benzetmeyle daha dramatik hale getirebiliriz. Tarihteki kraliyet ailelerinde görülen ve genetik çeşitliliğin azalmasıyla ortaya çıkan bozukluklar (ünlü Hapsburg çenesi gibi), yapay zeka dünyasında da geçerlidir. Yapay zeka modelleri, taze ve insani DNA’ya ihtiyaç duyar. Eğer bir model havuzu, sürekli kendi çıktısını girdi olarak kullanırsa, sistem “dijital akraba evliliği” yapmış olur.
Bu durum, modellerin gerçeklikten kopmasına neden olur. Örneğin, mimari üzerine eğitilen bir yapay zeka, bir süre sonra binaların pencereleri olması gerektiğini unutabilir çünkü kendi ürettiği hatalı verilerde pencereler giderek küçülmüş veya kaybolmuştur. Birkaç nesil sonra, modelin ürettiği evler, içinde yaşanması imkansız soyut bloklara dönüşür.
Araştırmacılar, sentetik verilerle eğitilen modellerin sadece 5 döngüden sonra bile ciddi şekilde bozulduğunu gözlemlemiştir. Bu, “kendi kuyruğunu yiyen yılan” Ouroboros mitinin teknolojik tezahürüdür. Yılan kuyruğunu yedikçe beslendiğini sanır, ama aslında kendini yok etmektedir.
Veri Kirliliği ve Geleceğin Petrolü: “Saf İnsan Verisi”
Bu senaryo, internetin geleceği ve veri ekonomisi için ne anlama geliyor?
Eğer internet sentetik verilerle dolarsa, insan üretimi veri, altından daha değerli hale gelecektir. Şu ana kadar şirketler interneti bedava bir veri madeni olarak gördüler. Ancak maden artık zehirli gazla doluyor.
Gelecekte şunları görmemiz çok olası:
- Sertifikalı İnsan İçeriği: Blogların, haber sitelerinin veya sanatçıların, içeriklerinin “%100 İnsan Yapımı” olduğunu kanıtlayan kriptografik imzalar veya “filigranlar” kullandığı bir dönem.
- Veri Kıtlığı: Yapay zeka şirketleri, modellerini eğitmek için 2023 öncesi (AI patlaması öncesi) internet arşivlerine milyarlarca dolar ödemek zorunda kalabilirler. Çünkü o arşivler, henüz kirlenmemiş son saf su kaynaklarıdır. Bununla ilgili yakın zamanda sadece yapay zeka öncesi verileri gösteren bir tarayıcı yayınlandığını biliyoruz
- Kapalı Devre İnsan Toplulukları: İnsanların botlardan kaçıp sadece gerçek insanlarla etkileşime girdiği, girişin biyometrik doğrulama ile yapıldığı yeni sosyal medya platformları.
Sonuç: İnsana Olan İhtiyaç
Yapay zeka, insan zekasının yerini alacak mı? Model Çöküşü teorisi, bu soruya ironik bir cevap veriyor: İnsan olmadan yapay zeka, zekasını bile koruyamaz.
Teknoloji devleri şu an sentetik veriyi filtrelemek veya modellerin sentetik veriyle de öğrenebilmesi için karmaşık matematiksel hileler üzerinde çalışıyor. Ancak temel sorun felsefi bir duvara tosluyor: Yaratıcılık hatadan, kaostan ve yaşanmışlıktan beslenir. Yapay zeka ise sadece istatistikten.
Belki de bu çöküş tehlikesi, insanlık için iyi bir haberdir. Makinelerin dünyayı ele geçirdiği distopik bir gelecek yerine; makinelerin, saçmalayan, hata yapan, aşık olan ve öfkelenen insanlara her zamankinden daha fazla muhtaç olduğu bir geleceğe gidiyoruz.
Çünkü makine makineye bakıp kararabilir, ama sanat sadece insana bakarak aydınlanır.