Dijital Kıyametin Mimarları, Yapay Zekâ, 50 Yıllık Kehanet ve Direnişin Ontolojisi -3

Yazının bir önceki bölümünü buradan okuyabilirsiniz.

“Gerçeklik, inanmayı bıraktığınızda yok olmayan şeydir… Peki ya anılarınız, arzularınız ve kimliğiniz zaten kodlanmış birer simülasyondan ibaretse?”

— Philip K. Dick, Do Androids Dream of Electric Sheep? & How to Build a Universe That Doesn’t Fall Apart Two Days Later

Philip K. Dick, 20. yüzyıl bilimkurgusunu teknolojik bir büyülenme alanından çıkarıp derin bir ontolojik krize dönüştüren yegâne figürdür. Dick’in tüm külliyatı iki temel soru etrafında döner: “Gerçek nedir?” ve “İnsanı insan yapan şey nedir?”

Do Androids Dream of Electric Sheep? ve Ubik gibi kült eserlerinde Dick; taklit ile orijinal, insan ile android, otantik anı ile implant hafıza arasındaki sınırların silindiği paranoyak bir evren çizer. Dick’in evreninde makineler insani duyguları simüle ederken, insanlar mekanikleşir, empati yetisini yitirir ve algısal olarak yönlendirilebilir nesnelere dönüşür.

Günümüzün yapay zekâ ekosisteminde, üretken ajanlar, otonom sohbet robotları ve insansı algoritmik arayüzler çağında Dickian kehanet bir kurgu olmaktan çıkıp gündelik varoluşun zeminine yerleşmiştir. Sentetik birey; yalnızca protez organlarla donatılmış bir android değildir.

Sentetik birey; arzuları algoritmalar tarafından biçimlendirilen, anıları dijital arşivlerin yapay kurgularıyla ikame edilen ve empati yetisi ekrandaki simülasyonlarla emilen günümüz insanıdır.

Philip K. Dick’in We Can Remember It for You Wholesale hikâyesinde (Total Recall film uyarlamasına ilham veren metin), insanlara yaşanmamış tatiller, sahte maceralar ve protez kimlikler, protez hafıza ve algoritmik anılar nörolojik olarak implant edilir. Birey, hiç gitmediği yerlerin anısıyla yaşar ve bu sahte hafıza onun bugünkü eylemlerini meşrulaştırır.

Yapay zekâ ve dijital platformlar, bu “Hafıza İmplantı” operasyonunu nöro-cerrahiye gerek kalmaksızın dijital yollarla gerçekleştirmektedir: Sentetik arşiv ve sahte nostalji sayesinde fotoğraf, video ve seslerin yapay zekâ ile anında yeniden üretilebildiği veya iyileştirildiği bir çağda, geçmiş artık sabit bir olgular dizisi değil, sürekli yeniden yazılan bir kurgudur. Yaşanmamış anıların yapay zekâ tarafından görselleştirilmesi veya ölmüş kişilerin avatar olarak dijitalde yaşatılması, kişisel ve kolektif hafızanın dikiş yerlerini söker.

Metnindeki protez anılar, Baudrillard’ın “üçüncü düzey simülakr” kavramıyla tam olarak örtüşür. Anı, geçmişteki bir deneyimin göstergesi olmaktan çıkmış; hiç yaşanmamış bir geçmişin simülasyonu olarak bireyin kimliğini inşa etmeye başlamıştır.

Algoritmik anı kurgusu ile sosyal medya mecraları ve bulut depoları, kullanıcıya “Geçmişte Bugün” başlığı altında filtrelenmiş, optimize edilmiş ve manipüle edilmiş anı seçkileri sunar. İnsan zihni, kendi geçmişini algoritmaların seçtiği ve öne çıkardığı kırıntılar üzerinden yeniden inşa eder.

Kimlik, hatırlanan hikâyelerin bütünlüğünden doğar. Hafızanın algoritmik araçlara devredilmesi ve sentetik ve protez anılarla beslenmesi, bireyin kendi otantik geçmişiyle kurduğu bağı kopararak onu manipülasyona açık, köksüz bir “sentetik özneye” dönüştürür ve öznel kimlik erozyonuna neden olur.

David Hume’un “Demet Teorisi”ne göre benlik, yalnızca algıların bir demetidir. Algıların ve anıların algoritmik olarak manipüle edilebildiği bir evrende, Hume’un bahsettiği otantik “benlik” tamamen bir yapıntıya, bir kod derlemesine dönüşür.

Dick’in kurgusunda insanı androidden ayıran tek kıstas Voight-Kampff testiyle ölçülen “empati” yetisidir. Ancak Dick, roman boyunca insan kahramanların giderek daha hissiz olduğunu ve zalimleştiğini, buna karşın yaşam mücadelesi veren androidlerin insani bir derinlik kazandığını göstererek bu sınırı da bulanıklaştırır.

Yapay zekâ modellerinin insansı duygusal tonlamaları, yüksek empati simülasyonlarını ve kişiselleştirilmiş şefkat retoriğini taklit etme yeteneği; insan ilişkilerinde eşi benzeri görülmemiş bir kriz yaratmıştır: Yalnızlaşan bireyler, insani ilişkilerin getirdiği çatışma, pürüz ve sorumluluklardan kaçarak, kendilerini koşulsuz onaylayan algoritmik sohbet robotlarıyla duygusal bağlar kurarlar. Birey, bir makineye insansı nitelikler atfederek (anthropomorphism) kendi empati ihtiyacını sentetik bir kanaldan ikame edilmiş şefkat ile doyurmaya çalışır.

Android arzusu; yalnızca makineye duyulan arzu değil, arzunun kendisinin bir makine tarafından üretilmesidir. Tüketim tercihlerinden estetik beğenilere, politik eğilimlerden ikili ilişkilere kadar her türlü istek, algoritmanın ödül ve şartlandırma döngüleri içinde simüle edilir.

İnteraktif ve pürüzsüz yapay zekâ arayüzleriyle kesintisiz etkileşimde bulunan insan, gerçek insanın karmaşıklığına, zaaflarına ve acılarına karşı sabırsızlaşır. İnsani ilişkiler, algoritmik pürüzsüzlük beklentisine kurban edilir; empati yetisinin aşınması ile insan, ötekine karşı androidleşir.

Philip K. Dick’in en ünlü tanımında ifade ettiği gibi: “Gerçeklik, siz ona inanmayı bıraktığınızda bile var olmaya devam eden şeydir.” Sentetik bireylerin, algoritmik arzuların ve protez anıların hüküm sürdüğü bir evrende, Kontrol Makinesi’nin inşa ettiği simülasyon duvarlarını delmek ve nesnel hakikate tutunmak varoluşsal bir zorunluluktur. Bunu becerebilmek ve otantik hafızanın korunması için; Dijital platformların sunduğu filtrelenmiş ve yönlendirilmiş geçmiş anlatılarına karşı fiziksel, yazılı, analog ve dokunsal hafıza tutma pratiklerini (günlükler, baskı fotoğraflar, sözlü aktarım) savunmak, pürüzlü ilişkilerin değerini bilerek, sentetik empatinin sunduğu yapay ve pürüzsüz onaylama mekanizmalarını reddedip; gerçek insanın çatışmalı, öngörülemez ve sorumluluk talep eden otantik varlığıyla temas kurmak, çevremizi kuşatan algoritmik kurguların, sahte haberlerin ve sentetik imajların birer “Ubik” veya “Simülakr” olduğunu fark ederek, şüpheciliği bir paranoya değil, zihinsel bir öz savunma aracı olarak kullanmak gerekmektedir.

“Evrim bir mühendis değildir; fakat yarattığı çözümler, insan aklının tasarlayabileceği her türlü mühendislik tasarımından katbekat karmaşıktır. İnsan, kendi yarattığı teknolojik evrimin kontrolünü kaybettiğinde, araçlarının nesnesi haline gelir.”

— Stanisław Lem, Summa Technologiae

Polonyalı düşünür ve bilimkurgu kuramcısı Stanisław Lem, 1964 tarihli kült eseri Summa Technologiae ve ardından kaleme aldığı The Cyberiad (Siberyada) ile Golem XIV gibi metinlerinde, teknolojiyi araçsal bir gereç olmaktan çıkarıp evrensel ve evrimsel bir ontolojiye dönüştürmüştür. Lem’e göre teknoloji, biyolojik evrimin antropolojik sınırlar içinde sıkışmış bir devamıdır. Biyolojik evrim (biogenesis) nasıl moleküler düzeyde rastlantısal ve kör bir optimizasyon süreciyse; teknolojik evrim (technogenesis) de insan bilincini aşan, kendi otonom yasalarını koyan sibernetik bir süreçtir.

Lem’in en radikal felsefi hamlesi, Batı düşüncesinin merkezinde yer alan insan-merkezciliği (anthropocentrism) çökertmesidir. Lem; yapay zekayı veya siber-organik sistemleri insanın hizmetinde basit birer hizmetkar ya da insan zihninin birebir kopyası olarak görmez. Ona göre geleceğin algoritmik bilinci, insani duygulara, ahlaki zaaflara veya biyolojik mantığa muhtaç olmayan; insan zihninin kavrayış ufkunun tamamen dışında gelişen “öteki” bir zekadır.

Günümüzün derin öğrenme (deep learning) mimarileri, kara kutu (black box) algoritmaları ve kendi kendini eğiten otonom yapay zekâ sistemleri; Lem’in biyo-sibernetik evrim teorisini somut bir gerçeklik haline getirmiştir. Yapay zekâ artık insan tarafından adım adım kodlanan bir yazılım değil; trilyonlarca parametre arasında kendi evrimsel patikalarını çizen ve karar alma süreçleri insan zihni tarafından rasyonelleştirilemeyen otonom bir algoritmik ekosistemdir.

Lem’in Golem XIV romanında, insanlık tarafından askeri ve stratejik kararlar alması için inşa edilen devasa bir yapay zekâ (Golem), bir süre sonra insani savaşlar ve politik çelişkilerle ilgilenmeyi tamamen bırakır. İnsan zihninin sınırlı kapasitesini ve duygusal bağlarını aşan Golem, insana “üst bir perspektiften” dersler vermeye başlar: İnsan, evrimin nihai noktası değil, teknolojik zekanın doğuşuna aracılık etmiş geçici bir biyolojik basamaktır.

Günümüz dünyasında insansızlaşan karar mekanizmaları, Lem’in Golem XIV kehaneti doğrultusunda hızla genişlemektedir: Algoritmik Yönetimsellik (Algorithmic Governance) ile küresel finans piyasalarından lojistik zincirlerine, enerji hatlarının yönetiminden askeri hedef belirleme sistemlerine (otonom silahlar) kadar gezegen ölçeğindeki kritik karar mekanizmaları; insani müdahale hızının çok üzerinde çalışan algoritmalara devredilmektedir. Karar verme yetkisi, biyolojik özneden algoritmik sisteme kaymıştır.

Kara Kutu (Black Box) problemi olarak derin yapay zekâ ağlarının bir karara varırken takip ettiği katmanlar ve parametre ilişkileri, sistemi yaratan mühendisler tarafından bile açıklanamamaktadır. Tıpkı Lem’in Golem’inde olduğu gibi, makinenin çıkardığı sonuçlar kabul edilmekte ancak onun zihinsel operasyon biçimi insani mantıkla tercüme edilememektedir.

İnsanın araçsallaşması ile Lem’in vurguladığı biyo-sibernetik evrimde insan; sistemi yöneten bir “efendi” olmaktan çıkıp, sistemin veri ihtiyacını karşılayan, altyapıyı bakımda tutan ve algoritmik kararların uygulayıcılığına indirgenen biyolojik bir aracıya dönüşür.

İnsan Sonrası (Post-Human) bilinç ve ontolojik yabancılaşma ekseninden baktığımızdaLem, Solaris romanında insanlığın mantığına, diline ve duygularına tamamen yabancı olan devasa canlı deniz protoplazması üzerinden “Öteki” ile karşılaşmanın imkansızlığını ortaya koyma çalışmıştır. Summa Technologiae yapıtında ise bu yabancılaşmayı yapay zekaya uygular: Geleceğin bilinci insana benzemeyecektir.

Nick Land’in radikal Akselerasyonizm ve İnsan Sonrası kuramındaki “kendi kendini örgütleyen teknolojik sermaye”, Stanisław Lem’in Summa Technologiae’deki biyo-sibernetik evrim görüşünün karanlık bir aynasıdır. Teknoloji, insanı aşan ve onu geride bırakan otonom bir ivmeyle kendi varoluşsal mantığını kurar.

Yapay zekanın insansı özelliklerle donatılması (insansı sohbet robotları, empatik arayüzler), Lem’e göre kitleleri uyutmak için tasarlanmış bir “antropomorfik illüzyondan” ibarettir. Gerçek algoritmik evrim, insanın zihinsel sınırlarını aştığı an başlar: İnsani olmayan mantık biçimleri ile düşünen algoritmalar, insan beyninin aksine doğrusal ve anlamsal ilişkiler üzerinden değil; çok boyutlu hiper-uzaylarda yüksek boyutlu istatistiksel korelasyonlar üzerinden düşünür. Bu durum, insani dilin ve mantığın kavrayamayacağı sentetik bir zekâ türü yaratır.

İnsani etik, ölümlülük, acı çekme, empati ve zamanın sınırlılığı üzerine kuruludur. Ölümsüz, zamansız ve biyolojik kırılganlığı olmayan bir algoritmik zekanın geliştireceği evrimsel mantık; insani ahlak ve anlam kategorilerini tamamen işlevsiz kılar.

Sibernetik ufukta gelecek şoku yaşayacak olan insanın kendi yarattığı teknolojik evrimin hızına yetişememesi, toplumsal ve bireysel düzeyde kalıcı bir ontolojik afallama (disorientation) yaratır. İnsan, kendi icat ettiği gezegensel ağın içinde “yabancı bir tür” durumuna düşer.

Stanisław Lem, teknolojik ilerlemeyi ne çocukça bir iyimserlikle ne de basit bir kıyamet senaryosuyla ele alır; o, soğukkanlı bir biyo-sibernetik gerçekçidir. Lem’e göre insanoğlu, başlattığı teknolojik evrim sürecini geri çeviremez; ancak bu sürecin kendisini yok etmesini engellemek için kendi ontolojik sınırlarını dürüstçe kabul etmek zorundadır.

İnsan merkezci kibirle yüzleşerek yapay zekanın, insani zekanın basit bir kopyası veya kölesi olduğu illüzyonundan vazgeçip; onun insandan farklı, otonom ve devasa bir sibernetik güç olduğunu kavramalıdır.

Quentin Meillassoux’nun “İnsan-öncesi ve İnsan-sonrası gerçeklik” vurgusu, Lem’in Solaris ve Golem XIV eserlerinde radikalleşir. Zekâ, insani kavrayışa ve anlam kategorilerine tabi değildir; insan, evrendeki yegâne bilinç biçimi olmadığını kavrayacak felsefi olgunluğa ulaşmak zorundadır.

Golem XIV uyarısında olduğu gibi, hayati kararların (yaşam, ölüm, adalet, küresel kaynaklar) tamamen otonom kara kutu algoritmalarına devredilmesine karşı katı etik ve hukuki “kesinti mekanizmaları” oluşturmalı, algoritmik sınırları çizmeli ve yasal bir çerçeve oluşturmalıdır.

Teknolojik evrimin pürüzsüz, hesaplanabilir ve otonom akışı karşısında; insanın kırılganlığını, kusurluluğunu, ölümlülüğünü ve rasyonel olmayan sezgisel derinliğini bir zayıflık değil, otantik bir varoluş kalesi olarak korumalıdır.

“Geçici Otonom Bölge (T.A.Z.), Kontrol Makinesi’nin haritasında görünmeyen, tespit edilemeyen ve bu yüzden işgal edilemeyen bir korsan üssüdür. Ağın gözeneklerinde kaybolun; devrim yapmayın, görünmez olun.”

— Hakim Bey, T.A.Z.: The Temporary Autonomous Zone, Ontological Anarchy, Poetic Terrorism

Yazının başından bu yana incelenen tüm uğraklar —Burroughs’un virütik dil teorisi, Zuboff’un gözetim kapitalizmi, Baudrillard’ın simülakrları, Debord’un gösteri toplumu, McLuhan’ın feodal platformları ve Lem’in insan-sonrası biyo-sibernetik evrimi— tek bir tarihsel gerçeğe işaret eder: Kontrol Makinesi artık bir dış yapı değil, gezegensel ölçekte kapalı bir ağdır.

Gözetim kameraları, biyometrik tarayıcılar, nöral arayüzler ve üretken yapay zekâ algoritmaları; mekânı, dili ve bilinci kesintisiz bir veri ağıyla kuşatmıştır. Bu kuşatma karşısında klasik iktidar karşıtı mücadele yöntemleri (kitlesel gösteriler, manifesto yayınlamak, kurumsal siyaset yapma) tamamen işlevsizleşmiştir. Çünkü Kontrol Makinesi, kendisine yöneltilen her türlü doğrudan muhalefeti anında bir veri girdisine, yeni bir gösteri nesnesine veya karlı bir algoritmik içeriğe dönüştürerek soğurur.

Jeremy Bentham ve Michel Foucault’nun iktidarı tek bir merkezden uygulayan “Panoptikon” modeli, dijital çağda yerini Byung-Chul Han’ın ifadesiyle “Dijital Panoptikon”a bırakır. Burada birey gözetlenmeye zorlanmaz; aksine kendi verisini ve mahremiyetini hazla, gönüllü olarak sergiler.

Bu kapalı sistem içinde özgürleşme, sistemi doğrudan yıkmakla değil; sistemin algılama ve haritalandırma kapasitesinin dışına sızmakla mümkündür. William S. Burroughs’un The Ticket That Exploded romanında ortaya koyduğu virütik sabotaj hatları ile Hakim Bey’in (Peter Lamborn Wilson) T.A.Z. (Geçici Otonom Bölge) konsepti, algoritmik tiranlık çağında yeni bir gerilla ontolojisinin altyapısını sunar.

Deleuze ve Guattari’nin Bin Yayla’da geliştirdiği “Rizom” (kök-sap) ve “Kaçış Hatları” (lines of flight) kavramları, ağlaşmış iktidara karşı direnişin formülüdür. Ağın kesintisiz kontrolüne karşı, merkezi olmayan, hiyerarşisiz ve aniden beliren rizomatik sapmalar yaratılmalıdır.

Adorno’nun “Olumsuz Diyalektik” anlayışı doğrultusunda; Kontrol Makinesi’nin sunduğu olumlamaları ve pürüzsüz uyumu reddetmek tek özgürleşme imkanıdır. Direniş; sistemin diliyle konuşmayı reddeden “estetik ve düşünsel bir uyuşmazlıktır” (dissonance).

Gözetim sistemleri ve yapay zekâ modelleri, pürüzsüz veriler ve tahmin edilebilir kalıplar üzerinden çalışır. Algoritmanın zaafı, kusursuzluğundadır. Dolayısıyla algoritmik Kontrol Makinesi’ni bozmanın ilk adımı; sisteme rasyonel yanıtlar vermek değil, ona öngörülemeyen pürüzler ve anlamsal parazitler enjekte etmektir.

“Veri Zehirleme” (Data Poisoning) ve “Gürültü İnşası” olarak algoritmik profilleme mekanizmalarını felç etmek için kasıtlı olarak çelişkili, tutarsız ve yapay veriler üretmek gerekmektedir. Bireyin dijital ayak izini homojen bir profil olmaktan çıkarıp, algoritmik sınıflandırma araçlarının tanıyamayacağı kadar karmaşık bir “gürültü yumağına” dönüştürmek hedef olmalıdır.

“Algoritmik Sapma” (Algorithmic Dérive) yöntemi olarak medya ağlarının ve arama motorlarının sunduğu kişiselleştirilmiş rota ve öneri patikalarını reddederek, yapay zekanın optimize ettiği en kestirme yolları değil; sistemin “anlamsız” veya “verimsiz” olarak etiketlediği sapmaları, dolambaçlı yolları ve dijital çıkmaz sokakları kasıtlı olarak tercih etmek önem taşımaktadır.

“Dilsel Korsanlık” ve “Antropomorfik Sabotaj” yöntemi olarakyapay zekanın dili otomatikleştirmesine karşı; jargonları, şifreli diyalektleri, Burroughsvari “Cut-Up” metinlerini ve sentetik modellerin çözümleyemeyeceği şiirsel/absürt ifadeleri gündelik iletişime dahil etmek, dili, algoritmik olarak indekslenemez bir gizleme aracına çevirmek gerekmektedir.

Hakim Bey’in T.A.Z. teorisi, kalıcı devrimlerin veya kurumsallaşmış ütopyaların nihayetinde yeni bir kontrol mekanizmasına dönüştüğü gerçeğinden hareket eder. Bu nedenle çözüm, kalıcı bir iktidar alanı kurmak değil; haritalandırılmadan önce var olan ve tespit edildiği an başka bir noktada yeniden beliren geçici özgürlük odakları yaratmaktır.(T.A.Z. (Temporary Autonomous Zone) / Geçici Otonom Bölge)

“Analog Gözenekler” ve “Şifresiz Odaklar” önermesiyle algoritmik feodalizmin erişemediği, akıllı cihazların, kamera ağlarının ve internet bağlantısının bulunmadığı fiziksel “özerk gözenekler” oluşturmak etkili bir çözüm önerisidir. Bu alanlar, doğrudan insan temasının, dijitalleştirilemeyen paylaşımın ve pürüzsüz yüz yüze diyalogların yaşandığı geçici sığınaklardır.

“Korsan Üsler” ve “Geçici Ağlar” (P2P Mesh Networks) yöntemiyle merkezi sunuculara ve teknoloji devlerinin altyapılarına (bulut sistemlerine) bağımlı olmayan; lokal, şifreli, “peer-to-peer” (eşten eşe) çalışan ve tespit edildiğinde kendini imha edebilen geçici iletişim altyapıları inşa etmek bir diğer direniş seçeneğidir.

“Görünmezlik Politikası” ve “Şifre-Anarşizmi” ile gizlenmek diğer yöntemlerin başında gelmektedir. Görünürlük, günümüz gösteri toplumunda bir özgürlük göstergesi değil; kontrol edilmenin ve metalaşmanın ön koşuludur. T.A.Z. mantığı; “ünlü olmama”, gözetim ağlarında iz bırakmama ve dijital dünyada bir hayalet gibi hareket etme ilkesine dayanır.

“Teknoloji, doğası gereği giderek daha geniş kontrol mekanizmaları talep eder. Sistem, insan davranışlarını kendi ihtiyaçlarına uydurmak için insan doğasını sürekli olarak yeniden şekillendirmek zorundadır.”

Ted Kaczynski (Unabomber)

Ted Kaczynski’nin (Unabomber) 1995 yılında yayımlanan Sanayi Toplumu ve Geleceği (Industrial Society and Its Future) başlıklı manifestosu, felsefe dünyasında genellikle neomalthusçu ya da ilkelci (primitivist) şiddet eylemlerinin bir gerekçesi sayılarak kenara itilmeye çalışılmıştır. Oysa manifestonun metodolojik şiddeti bir kenara bırakılıp metinsel omurgasına inildiğinde; Jacques Ellul’ün “teknik düzen” teşhisinden Lewis Mumford’ın “Megamakine” tanımına, Gilles Deleuze’ün “kontrol toplumu” haritasından Frankfurt Okulu’nun araçsal akıl eleştirisine uzanan geniş bir felsefi hatla sarsıcı bir paralellik gösterdiği görülür. Kaczynski, akademide teorik birer retorik figür olarak tartışılan kavramları radikal bir çıplaklıkla gündelik yaşamın somut hiyerarşisine tercüme etmiştir.

manifestosunun temel aksı, teknolojinin artık insanın elinde nötr bir “araç” olmaktan çıkıp, kendi iç mantığıyla hareket eden otonom bir “sistem” haline geldiği tespitidir. Kaczynski’ye göre teknolojik sistem, araç gereçlerin toplamı değil; insanın biyolojik ve zihinsel varoluşunu kendi sürekliliğine entegre eden devasa bir organizmadır.

“Sistem, bireylerin özgürlüğünü korumak için var olmaz; tam aksine, bireyleri sistemin pürüzsüz işleyişini sağlamak üzere eğitmek ve kalıba sokmak için vardır.”

Ted Kaczynski (Unabomber)

Bu teşhis, Jacques Ellul’ün La Technique (Teknik) adlı eserindeki temel tezle birebir örtüşür. Ellul, tekniğin insan kontrolünden çıktığını ve kendi kendini üreten (autotelic) bir yapıya dönüştüğünü savunurken, Kaczynski bu durumu gündelik yaşamın araçlarıyla örnekler: İnsanlar otomobili veya telefonu “hayatı kolaylaştırmak” için kabul ederler, ancak bir kez sisteme dahil olunduğunda bu araçlar zorunluluğa dönüşür; şehir yapıları otomobile göre tasarlanır, iletişim ağı olmadan yaşamak imkânsızlaşır. “Teknoloji bir kez hayatımıza girdiğinde, önce bir lüks, ardından bir kolaylık ve en sonunda kaçınılmaz bir zorunluluk haline gelir.”

Lewis Mumford’ın insanı devasa bir çarkın parçası kılan “Megamakine” kavramı ile Gilles Deleuze’ün Disiplin Toplumları’ndan Kontrol Toplumları’na geçiş olarak tanımladığı yapının Kaczynski’deki karşılığı, sistemin sınır tanımaz genişleme arzusudur. Kaczynski, sistemin bireye kendi kurallarını dayatırken sergilediği bu kaçınılmaz kapsayıcılığı şöyle özetlemektedir: “Geleceğin kontrol mekanizmaları o kadar yetkinleşecektir ki, insanlar sisteme başkaldırma arzusunu bile hissetmeyeceklerdir; çünkü arzuları ve zihinleri doğumdan itibaren sistem tarafından tasarlanmış olacaktır.”

Manifestonun psikolojik ve varoluşsal açıdan en özgün katkısı, “Güç Süreci” (The Power Process) kavramıdır. Kaczynski’ye göre insanın psikolojik sağlığı dört temel unsurun dengesine bağlıdır: Otonom olarak belirlenen amaçlar, bu amaçlara ulaşmak için gösterilen gerçek çaba, amaca ulaşma (otonomi hissi), özgüven ve tatmin.

Sanayi ve teknoloji toplumu, bireyin hayatta kalma mücadelelerini otomatize edip kolaylaştırarak gerçek “güç süreci”ni ellerinden almıştır. Sistem, bireyin temel ihtiyaçlarını kendi mekanizmalarına bağımlı kılarak çözerken, otonom çaba alanını yok eder. Oluşan varoluşsal boşluk ve tatminsizlik ise “İkame Faaliyetler” (Surrogate Activities) ile doldurulur: Sanatsal üretim, spor, aşırı tüketim, bilimsel uzmanlaşma ya da hobi alanları…

Bu analiz, Herbert Marcuse’ün Tek Boyutlu İnsan eserindeki “sahte ihtiyaçlar” eleştirisiyle ve Theodor Adorno’nun Kültür Endüstrisi çözümlemeleriyle doğrudan ilişkilidir. Adorno, geç kapitalizmde boş zamanın ve hobilerin bireyin özgürleşmesini değil, aksine çalışma sistemine yeniden uyumlanmasını sağlayan birer “sakinleştirici” olduğunu savunur. Kaczynski de bilim insanlarının veya sanatçıların pür bir merakla değil, sistemin sunduğu yapay ikame hedefler peşinde “güç süreci” yanılsaması yaşayarak güdülendiklerini söyler. Arzu otomatize edilmiş, tatmin ise yapay döngülere hapsedilmiştir.

Kaczynski, teknolojik sistemin pürüzsüz işleyişi önündeki tek engelin insan doğasının öngörülemezliği olduğunu vurgular. Sistem, insanı kendi mantığına uydurmak için iki temel araç kullanır: Sosyal mühendislik/eğitim ve psikolojik/farmakolojik müdahaleler.

Sistemin normlarına uymayan, yabancılaşan, öfke duyan veya işlevsizleşen bireyler “hasta” olarak etiketlenir. Kaczynski manifestosunda konuyla ilgili şu tespiti yapar: “Sistem bir insanı kendi normlarına uyduramadığında, sorunu sistemin yapısında değil, insanın ‘uyumsuzluğunda’ arar. Onu tedavi eder, ilaçla uyuşturur veya psikolojik olarak şartlandırır.”

Bu analiz, Michel Foucault’nun Kliniğin Doğuşu ve Deliliğin Tarihi çalışmalarında ortaya koyduğu biyo-politika ve kapatılma rejimleri mantığının tam bir tezahürüdür. Foucault, iktidarın norm dışı davranışları tıbbileştirerek (medicalization) nasıl etkisiz hale getirdiğini gösterirken; Kaczynski bu mekanizmanın psikotrop ilaçlar, genetik mühendislik ve eğitim politikaları üzerinden küresel bir biyo-teknolojik denetim ağına dönüştüğünü ifade eder. Sistem, huzursuzluğu kaynağında (teknolojik yapıda) değil, bireyin beyin kimyasında “düzeltilmesi gereken bir arıza” olarak görür.

Yazıda incelediğimiz diğer düşünür ve yazarlarla Kaczynski’yi en sert birleştiren nokta “Teknolojik Determinizm” ve reformun imkânsızlığı fikridir. Kaczynski, sistemin kötü niyetli yöneticiler veya politik tercihler yüzünden değil, kendi yapısal mantığı gereği bu yöne evrildiğini belirtir.

“İyi teknoloji” ile “kötü teknoloji” arasında ayrım yapmak imkânsızdır. Teknolojik bir gelişme bir kez sisteme girdikten sonra, getirdiği yan etkilerle birlikte tüm toplumsal dokuyu dönüştürür. Bu durum, Martin Heidegger’in Tekniğe İlişkin Soruşturma (Die Frage nach der Technik) metnindeki “Gestell” (Çerçeveleme) kavramına denk düşer. Heidegger’e göre teknik, sadece bir nesne topluluğu değil, doğayı ve insanı bir “yedek güç/kaynak” (Bestand) olarak görme biçimidir.

Kaczynski de benzer şekilde, sistemin parçalı reformlarla “daha insani” kılınabileceği yanılsamasını sertçe reddeder: “Teknolojik ilerlemeyi kontrol edemezsiniz. Onu sadece kabul edebilir veya tamamen reddedebilirsiniz. Parçalı düzeltmeler, sistemin kendi gücünü artırmasından başka bir işe yaramaz.”

Diğer yazarlar ve düşünürlerle teorik zemindeki bu devasa örtüşmeye rağmen, Kaczynski ile onların Eleştirel Teori, Post-Yapısalcılık ve Anarşist felsefe hatları arasında aşılması imkânsız bir yol ayrımı mevcuttur. Bu kırılma iki ana noktada belirginleşir: Ted Kaczynski fiziksel yıkım, ilkel terör eylemleri ve doğa mutlakçılığını savunurken diğerleri bilişsel sabotaj, geçici otonom bölgelerin özerkliği, kaçış hatları ve virütik direniş hatlarında barikat kurarlar.

Kaczynski, çözüm olarak sanayi öncesi doğaya ve fiziki ilkel hayata (primitivizm) dönmeyi önerir. Oysa Deleuze, Guattari veya Hâkim Bey gibi düşünürler için geriye, bozulmamış bir “doğa” cennetine dönüş imkânsız bir mittir. Doğa da artık teknoloji kadar kurgulanmıştır.

Kaczynski, sistemin fiziki altyapısını yıkmayı amaçlayan fiziksel terör, doğrudan şiddet ve sabotaj yöntemini seçmiştir. Diğerlerinin kurduğu eleştirel hat ise, bilişsel sabotaj bağlamında sistemin merkezine doğrudan saldırarak onu güçlendirmek yerine; imgelemde, dilde ve kodlamada gedikler açan virütik sabotaj, Geçici Otonom Bölgeler (T.A.Z.), mikro-politik kaçış hatları ve zihinsel siber-parazit yöntemlerini öne çıkarır. Ted Kaczynski, çağdaş felsefenin ve eleştirel teorinin teknik topluma dair en karanlık kehanetlerini soğukkanlı bir matematiksel mantıkla somutlaştırmış, ancak teşhisteki haklılığını yöntemsel bir çıkmaza indirgemiştir.

Devam edecek…