Ajanın Yüzü Kimin? (2/2)

Yazar
Murat Özoral
-
0
20

Kart şebekeleri deftere kimin yazılacağını çözebilir mi, ajan yanlış şeyi alırsa faturayı kim öder, Türkiye’de ajan neden dükkândan değil bankadan giriyor. İkinci ve son bölüm.

İlk bölümü buradan okuyabilirsiniz.

İlk bölümü okumadıysanız kısa özet şu: Hani bakkala çocuk gönderilirdi ya, elinde buruşuk kağıtla, “deftere yaz” diye; işte Meta’nın Muse ajanı o çocuk, ama annesinin yüzünü takıp geliyor. Amazon 20 Eylül gecesi bu çocuğa kapıyı kapattı, “kendini tanıtmıyorsun, şifreleri sen tutuyorsun, sözleşmeyi de müşterim imzaladı” diyerek. Dokuzuncu Daire Temyiz Mahkemesi Ağustos’ta Perplexity davasında “ajan bir alettir, erişen kullanıcının kendisidir” demişti; Amazon da bu yüzden korsanlık yasasını bırakıp Kullanım Koşulları’na sarıldı. Muse’un içine baktığımızda üç katman gördük: Her kullanıcıya ayrı bir sanal makine, eBPF ile ağ trafiğini bekleyen Sentinel, şifreleri ajandan saklayan authd ve her alışverişe tek kullanımlık kart üreten Stripe Link. Bir de Meta’nın kendi itirafı var: Bugünkü sürümde Meta, verinize “operasyonel politika” gereği hâlâ erişebiliyor, kriptografik kilit yıl sonuna vaat. Sonuç: Ajan Amazon’a “sen” olarak, ağa “Meta” olarak, bankaya “Stripe” olarak görünüyor. Üç yüz, üç doğru cümle, deftere kimin yazılacağı belirsiz. Bu bölümde o belirsizliği kimin çözmeye çalıştığına bakacağız ve açıkçası cevap, benim de beklemediğim bir yerden geliyor.

Herkes “kendini tanıt” diyor, kimse tanıtmıyor

Amazon’un “ajan kendini tanıtsın” talebi kulağa çok makul geliyor, öyle de. Ancak aynı Amazon’un kendi ajanı var: Rufus’un yerine geçen Alexa for Shopping’in içindeki “Buy for Me”, başka mağazalarda kullanıcı adına alışveriş yapıyor. Ocak ayında küçük markalar ürünlerinin izinsiz Amazon’un ajanına listelendiğinden şikâyet ettiler; Amazon’un cevabı “istemeyen bize e-posta atıp çıksın” oldu. Yani Amazon’un modeli de “önce gir, sonra itiraz et.” Amazon’un “Buy for Me kendini tanıtıyor” savunması var ama bunu anlatan tek bir Amazon belgesi yok, GeekWire’ın aktardığı bir sözden ibaret.

Standart cephesi de aynı derecede dağınık, hatta bence daha dağınık. Bakın, Cloudflare’in öncülük ettiği Web Bot Auth, ajanların HTTP isteklerini imzalamasını sağlıyor; arkasında Cloudflare, Amazon, Akamai ve OpenAI var. Güzel, ama Googlebot imzalamıyor, Amazon’un Buy for Me’si protokolden eski ve Muse’un imzalayıp imzalamadığı hiçbir yerde yazmıyor. Visa’nın Trusted Agent Protocol’ü, OpenAI ile Stripe’ın ACP’si, Google’ın UCP’si… her biri katmanın birinde yaşıyor: Biri “bu bot kim” diye soruyor, öteki “ödeyebilir mi”, üçüncüsü “dükkânda ne yapabilir.” Üçünü aynı anda cevaplayan tek bir standart yok. Bot tespit şirketlerinden birinin cümlesi durumu iyi anlatıyor: “İmzalı ajanlar kimliği çözüyor, niyeti değil.”

Bence kart şebekelerinin yaklaşımları bu hikâyenin en az konuşulan, en ilginç parçası. Mastercard, Nisan 2025’te Agent Pay diye bir şey duyurdu; temelinde “Agentic Token” dedikleri, telefonla temassız ödemede ya da kayıtlı kartta zaten kullandığımız tokenizasyonun ajanlar için uyarlanmış hali var. Ama asıl fark şurada: Mastercard’ın modelinde ajan önce kaydediliyor ve doğrulanıyor, sonra alışveriş yapabiliyor; satıcı da işlemin “güvenilir bir ajandan” geldiğini görebiliyor. Yani Stripe ile Muse’un kurduğu “kimse kimseyi görmesin” düzeninin tam tersi; bakkal metaforuyla söylersek, çocuğun elindeki buruşuk kağıda bir de annenin imzasını ve bankanın kaşesini basıyorlar. Eylül 2025’te buna geliştiriciler için bir “Agent Sign-Up” ve MCP üzerinden çalışan bir araç seti eklediler, Google, Stripe, Citi ve U.S. Bank’la birlikte. Haziran 2026’da Avrupa’daki bütün Mastercard bankalarının Agent Pay’e açıldığını, ING ve Worldline’la ilk uçtan uca canlı işlemin yapıldığını yazdılar; kullandıkları kelime “doğrulanabilir niyet”, yani ajanın yaptığı her işlemin tüketicinin açık onayına kadar geri izlenebilmesi. Aynı ay bir de “Agent Pay for Machines” geldi: Makinelerin makinelere, çok küçük tutarlarda, çok hızlı ve arka planda ödeme yapması için, arkasında Stripe’tan Cloudflare’e, Coinbase’e otuz küsur ortakla. Mastercard’ın ürün şefi Jorn Lambert’in tarifi “çok yüksek hacim, çok küçük değer, çok hızlı.”

Visa da aynı yolda ama kapıyı başka yerden çalıyor. Nisan 2025’te Intelligent Commerce’i duyurdu, Ekim’de Cloudflare ile birlikte “Trusted Agent Protocol” diye bir şey çıkardı ve bence bu hikâyedeki en zarif fikir bu: Ajan, satıcının sitesine gelirken HTTP isteğini kriptografik olarak imzalıyor, satıcı da bot tuzağı kurmak yerine imzaya bakıp “bu kayıtlı bir ajan, şu niyetle geldi, şu müşterinin adına” diyebiliyor. Yani Amazon’un “kendini tanıt” dediği şeyin ta kendisi, üstelik Amazon’un da arkasında durduğu Web Bot Auth standardıyla uyumlu. Visa’nın ürün şefi Jack Forestell’in cümlesi hoş: “Satıcıların yapay zekâ ajanlarına, en iyi müşterilerine güvendikleri kadar güvenebilmesi gerekiyor.” Aralık 2025’te bu sistemle “yüzlerce” işlem yapılmıştı, evet yüzlerce, milyon değil. Sonra Haziran 2026’da bir “Agentic Directory”, yani meşru ajanların ve satıcıların listelendiği bir rehber duyurdular, OpenAI ile iş birliği de aynı gün açıklandı. Temmuz’da Barclays, HSBC UK, BBVA, ING, Revolut ve Klarna dahil otuz küsur Avrupa bankasıyla canlıya geçtiler; lastminute.com ve Frasers gibi satıcılarda ajanlar gerçekten alışveriş yapıyor, kimlik doğrulama da parola yerine passkey ile.

Şimdi dikkat: İki şebekenin de duyurularında sorumluluk, itiraz ya da ters ibraz kuralına dair tek bir cümle bulamadım. Boru döşenmiş, sayaç takılmış, ama su yanlış eve giderse faturayı kimin ödeyeceği yazılmamış. Bir de ince bir fark var: Mastercard ajanı kasada tanıyor, Visa kapıda; biri “ödeme anında kayıtlı mısın” diye soruyor, öteki daha siteye girerken “imzan var mı” diye. İkisinin de kendi rehberi, kendi kayıt defteri var, yani mahallede iki ayrı muhtar iki ayrı liste tutuyor. Yine de yaklaşımın kendisi önemli, çünkü kart şebekeleri, Amazon’un “kendini tanıt” talebiyle Meta’nın “ajan senin şifreni görmesin” vaadini aynı anda karşılayabilecek tek yer gibi görünüyor: Ajan kayıtlı, satıcıya görünür, ama kart numarası hiçbir yerde açıkta değil. Tabii bunun için Meta’nın Muse’u bu rehberlerden birine yazdırması gerekiyor ve Muse’un bugün Agent Pay’e ya da Trusted Agent Protocol’e bağlı olduğuna dair hiçbir bilgi yok. Muse hâlâ Stripe’ın tek kullanımlık kartıyla, yani anonim geliyor.

Bu meselenin en komik ve en öğretici hali Slate’ten Alex Kirshner’ın başına geldi. Kirshner, Muse’a kendisi ve eşi için uçak bileti almasını söylüyor, havayolu şifresini kasaya koyuyor, ajan siteye giriyor ve internetin en eski kimlik sorusuyla burun buruna geliyor: captcha, yani “insan mısın?” Muse dönüp Kirshner’a soruyor: Sen mi devralırsın, yoksa ben insan olup olmadığımı soran testi geçmeyi deneyeyim mi? Düşünsenize, alet size “sizin adınıza insan olayım mı?” diye izin istiyor. Kirshner izin veriyor, Muse testi geçemiyor, Kirshner kendisi giriş yapıp direksiyonu geri veriyor, birkaç dakika sonra ajan tarayıcıdan atılıyor. Kirshner’ın hesabı: Otuz dakika, sonuç sıfır; bileti kendisi beş dakikada almış. Sahne komik ama meselenin özü burada saklı: web’in bir ziyaretçiye sorduğu tek kimlik sorusu hâlâ “insan mısın?” ve bu sorunun ajan için doğru cevabı ne evet ne hayır.

Bu arada dikkat çekici bir şey daha oldu. Amazon dışındaki büyük perakendeciler, Walmart’tan Target’a, Sephora’dan Home Depot’ya kadar hepsi en az bir ajan kanalına girmiş durumda; ama hepsinde ortak bir şart var: Ödeme satıcıda kalıyor, ajan “ben ajanım” diyerek geliyor. OpenAI bile Eylül 2025’te başlattığı “Instant Checkout”u Mart’ta geri çekti; yeni düzenin özeti, ödeme sektörünün diliyle, “ödemenin sahibi satıcı, yapay zekâ platformu değil.” Yani sektör aslında bakkalın tarafını seçmiş gibi; çocuk gelsin ama çocuk olduğunu söylesin ve deftere annenin adı yazılsın.

Deftere kim yazılıyor?

Şimdi başa dönelim. Mahkeme dedi ki: Ajan bir alet, erişen sensin. Amazon dedi ki: O zaman sözleşmeyi bozan da sensin. Meta dedi ki: Ajan senin şifreni görmüyor ama biz altyapı olarak tutuyoruz, yıl sonuna kadar biz de göremeyecek hale getireceğiz. Stripe dedi ki: Kartını kimse görmesin, her alışverişe ayrı numara. Mastercard dedi ki: Ajan bize kayıtlı olsun, satıcı ajan olduğunu görsün, niyet geri izlenebilsin. Visa dedi ki: Ajan daha kapıdan girerken imzasını göstersin.

Peki ajan yanlış ürünü alırsa? Ya da sayfaya gizlenmiş bir talimatla kandırılıp bambaşka bir şey yaparsa? İngiltere Rekabet ve Piyasalar Otoritesi’nin Mart ayındaki rehberi bu konuda son derece net: “Kararı yazılıma devretmek, hukuki sorumluluğu devretmez.” Amerika’da Senatör Warner’ın taslağı platformları kullanıcıların kendi ajanlarına açmaya zorlamak istiyor ama hâlâ taslak. Sektörün kendi ifadesiyle “sorumluluk şu an tamamen açık, şirketten şirkete pazarlık ediliyor, standart yok.” Şimdiye kadar tek somut taahhüt American Express’ten geldi: Kayıtlı ajanların hatalı alışverişlerini karşılayacaklar. Bir finans yayınının fark ettiği gibi, basın bülteninde “dolandırıcılık” kelimesi yok. Ve dikkat: Kayıtlı ajan. Kendini tanıtmayan ajan, yani Amazon’un şikâyet ettiği türden, bu kapsamın dışında.

İşte bence resmin kalbi burası. Dokuzuncu Daire’nin “ajan bir alettir” kararı Perplexity için bir zafer, Meta için bir sigorta, ama kullanıcı için garip bir sonuç doğuruyor: Ajanın Amazon’da yaptığı her şey, hukuken sizin yaptığınız şey. Yanlış aldığı ürün sizin siparişiniz, ihlal ettiği sözleşme sizin sözleşmeniz, ilk bölümde anlattığım Reddit’teki gizli talimatın yaptırdığı işlem sizin işleminiz. Bakkal amca deftere çocuğu değil anneyi yazıyor, ama bu sefer çocuk annenin yüzünü takmış ve annenin haberi olmadan alışveriş listesine bir şeyler ekleyebiliyor. Meta’nın tasarımı bu riski gerçekten ciddiye alıyor, onu teslim etmek lazım; ama Meta’nın kendi yazısı da bugün için “operasyonel politika” diyor, “kriptografik garanti” değil.

Karşı görüşü de söyleyeyim, çünkü var ve güçlü. Amazon’un kapısı kapatması tüketici seçimini kısıtlıyor; temyiz mahkemesi de tedbirin “tüketici tercihini zedelediğini ve yeni doğan yapay zekâ teknolojisinin gelişimini sınırladığını” yazdı. Bir kullanıcı olarak Amazon’daki hesabımı hangi araçla yöneteceğime Amazon’un karar vermesi, bankamın hangi tarayıcıyla giriş yapacağıma karar vermesine benziyor. Ve Avrupa Komisyonu Haziran’da tam tersini Meta’ya yaptı: WhatsApp’ı rakip yapay zekâ asistanlarına ücretsiz açmaya zorladı. Meta’nın Amazon’a karşı zımnen savunduğu “senin ajanın, senin özgürlüğün” pozisyonu, WhatsApp söz konusu olduğunda Meta’nın kendi savunduğu pozisyon değildi. Herkes kapı açılsın istiyor, kendi kapısı hariç.

Bize düşen ne?

Türkiye’de bu kavga şimdilik bir fragman. Muse’un burada çalışıp çalışmayacağı bile belli değil; Meta One’ın TL fiyatları açıklandı ama ajanın kendisi hakkında net bilgi yok. Trendyol’un, Hepsiburada’nın, Getir’in üçüncü taraf ajanlara dair açıklanmış bir politikası yok; Trendyol kendi ajan platformunu anlatıyor, dışarıdan gelecek ajanlara ne diyeceğini henüz söylemiyor. Ancak bankacılık tarafında ilk adım atılmış: Mart ayında Garanti BBVA ile Mastercard, Türkiye’nin “bankacılık dikeyindeki ilk uçtan uca agentic ticaret işlemi“ dedikleri bir gösterim yaptı; Atelier Rebul’un katıldığı demoda bir yapay zekâ asistanı ürün arıyor, karşılaştırıyor, satın alıyor ve bunun “yakında” Garanti BBVA Mobil ile Bonus Flaş üzerinden kullanıcıya açılacağı söylendi. Mastercard Türkiye Genel Müdürü Onur Faydacı’nın cümlesi “güçlü dijital altyapıya sahip pazarlar bu vizyonu hayata geçirmede belirleyici olacak.“ Visa Türkiye Genel Müdürü Samile Mümin de Ocak ayında “agentic ticaret ana akıma taşınıyor” demiş, 2026 önceliklerinin başına koymuştu; ama Visa tarafında Türkiye’de duyurulmuş bir pilot ya da banka ortaklığı henüz yok. Yani Türkiye’de ajan, dükkândan değil bankadan giriyor; bu da bence dünyadaki kavgadan farklı, belki daha sağlıklı bir sıra: Önce deftere kimin yazılacağı, sonra rafın kime açılacağı. Bir de bizim kendi hukuki düğümümüz var: FinTech İstanbul’da Kerem Oktay’ın yazdığı gibi, 6493 sayılı Kanun’a göre ödeme emri başlatmak lisanslı bir iş ve bir ajan sizin adınıza “öde” dediği anda o alana yaklaşıyor. Muse Türkiye’ye geldiğinde ilk soruyu Amazon değil, BDDK sorabilir. Mart’ta “Etken Yapay Zekâ” diye genel bir belge yayınlandı, Rekabet Kurumu Nisan’da yapay zekâ ekosistemi için sektör incelemesi başlattı; ikisi de ajanların alışveriş yapmasına özel bir şey söylemiyor, yani rehber daha yazılmadı ve açıkçası bu bir fırsat, çünkü Amazon’un hatalarını izleyip kendi kuralımızı yazma şansımız var.

Elimizde iki şey kalıyor. Birincisi bir zihinsel model: Bir ajan konuşmaya başladığında “bu kime ne olarak görünüyor?” diye üç kere sorun. Mağazaya kim olarak, ağa kim olarak, bankaya kim olarak. Cevaplar farklıysa, ki bugün hep farklı, deftere kimin yazılacağı belirsiz demektir ve belirsizlik genelde en zayıf tarafa, yani kullanıcıya yazılır. İkincisi pratik bir şey: Bir ajana hesabınızı teslim etmeden önce iki cümle arayın. “Onaylar sohbetin içinde mi, sistemin diyaloğunda mı soruluyor?” ve “şirket bugün verime erişebiliyor mu, yoksa erişemeyeceğini kanıtlayabiliyor mu?” Meta’nın ikinci soruya bugünkü cevabı dürüst ama “hayır”, ve dürüst bir hayır, süslü bir evetten iyidir.

Bakkalın veresiye defteri yüz yıl çalıştı dostlar, çünkü herkes herkesi tanıyordu. Şimdi çocuğa anne yüzü takan bir teknoloji, “kimi tanıyoruz?” sorusunu yeniden açtı. Amazon’un bulduğu cevap “tanıdığım tek kişi müşteri, o zaman faturayı da ona keserim.” Meta’nın cevabı “kimse kimseyi tanımasın, biz de dahil.” İkisinin arasında, kendi yüzünü ödünç vermiş olan biz duruyoruz. Ajanınız sizin adınıza konuşurken kimin adına susacağını da öğrendi mi, henüz bilmiyoruz.

Kaynaklar (2. bölüm):

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz