70 yıllık bir kariyerin ardındaki ses
Bir film müziğini ilk notalarından tanımak, kolay bir şey değildir. John Williams’ın müziğinde bu neredeyse otomatiktir. İki notalık bir alçak ostinato denizin altında bir şeyin yaklaştığını, bir trompet fanfarı bir galaksinin açıldığını, bir yaylı melodisi bir çocuğun gökyüzüne bakışını anlatır. Williams’ın sinemaya yaptığı katkı bu kadar basit görünüp bu kadar derin olan bir şeydir: müziği, görüntünün yanında değil içinde duran bir anlatım aracına dönüştürmek.
1932 ile 1955: Davulcunun oğlu
John Towner Williams, 8 Şubat 1932’de New York’un Floral Park kasabasında doğdu. Babası Johnny Williams, Raymond Scott Quintet’te de çalmış tanınmış bir caz davulcusu ve perküsyoncusuydu. Aile 1948’de Los Angeles’a taşındı. Williams’ın çocukluğu bu yüzden stüdyo salonlarının, orkestra çukurlarının ve caz kulüplerinin sesiyle geçti.
1951’de ABD Hava Kuvvetleri’ne katıldı ve bir bando için piyano ve bas çaldı, aranjman yaptı, yönetti. Neredeyse tesadüfen ilk film müziğini de bu dönemde, Newfoundland’daki üssü tanıtan kısa bir film için yazdı. Askerlik sonrasında, 1955’te New York’a döndü ve Juilliard’da Rosina Lhévinne ile piyano çalışmaya başladı. Bir konser piyanisti olmayı hedefliyordu. John Browning ve Van Cliburn gibi çağdaşlarını dinleyince, aralarında olamayacağını anlayıp bestecilik ve aranjmana yöneldi. O yıllarda geçimini şehrin caz kulüplerinde piyano çalarak sağladı.
1956 ile 1973: Stüdyonun içinden
Los Angeles’a döndüğünde bir süre “Johnny Williams” adıyla çalıştı. Hollywood stüdyolarında piyanist ve yan müzisyen olarak Jerry Goldsmith ve Elmer Bernstein gibi bestecilerle çalıştı. Henry Mancini ile yaptığı işlerde “Peter Gunn” (1959), “Days of Wine and Roses” (1962) ve “Charade” (1963) müziklerini kaydetti. “Peter Gunn” ana temasındaki gitar ve piyano ostinatosunun piyano partisini çalan da oydu.
Bu on beş yıl, Williams’ın sonradan kullanacağı iki şeyi şekillendirdi. Birincisi caz: ritim, sentez, armoni. İkincisi stüdyo disiplini: bir sahneyi ölçüsüne göre, zamanında ve ucuza çözmek. İlk filmini 1958’de yazdı. 1960’lar ve 1970’lerin başında televizyonda “Lost in Space” ve “Gilligan’s Island” gibi dizilere müzik yazdı. Sinemada ise “Valley of the Dolls” (1967) ile ilk Oscar adaylığını aldı. 1971’de “Fiddler on the Roof” için yaptığı müzik uyarlaması ona ilk Oscar’ını getirdi, ödülün kategorisi o yıl “Adaptasyon ve Özgün Şarkı Müziği” idi. 1970’lerin başında “The Poseidon Adventure” ve “The Towering Inferno” gibi felaket filmleri onu Hollywood’un güvenilir ismi hâline getirdi.
1974 ile 1977: Spielberg, Lucas ve yeni bir çağ
Williams’ın kariyerini belirleyen karşılaşma 1974’te gerçekleşti. Genç yönetmen Steven Spielberg, “The Sugarland Express” için ona başvurdu. Spielberg’in Williams’ı daha önce “The Reivers” müziğiyle tanıdığı anlatılır. Bir yıl sonra “Jaws” geldi.
Williams’ın “Jaws” için bulduğu fikir, neredeyse sinik denebilecek kadar basitti: iki notanın dönüşümlü tekrarı. Piyanoda ilk kez dinleyen Spielberg’in bunun bir şaka olduğunu düşünüp güldüğü sıkça anlatılır. Orkestra ile, özellikle alçak yaylı ve nefesli çalgılarla, tempo giderek hızlanınca ortaya çıkan şey ise sinema tarihinin en tanınan tehdit sesiydi. Mekanik köpekbalığının sık sık arızalanması nedeniyle perdede nadiren göründüğü bir filmde, müzik köpekbalığının kendisine dönüştü. Williams bu işle ilk özgün müzik Oscar’ını kazandı.
1977 ise iki dev filmin yılıydı. “Close Encounters of the Third Kind” için Williams, uzaylılarla iletişimin müzikal bir dil olduğu bir kurgu yazdı. Beş notalık ünlü motifin Spielberg’in “merhaba” demesi fikrinden doğduğu anlatılır. Aynı yıl George Lucas’ın “Star Wars” filmi için, Londra Senfoni Orkestrası ile kayıt yaptı. Lucas’ın geçici müzik olarak Holst’un “Gezegenler” süitini kullandığı sıkça anlatılır. Williams sonuçta bir taklit değil, Wagner’in laytmotif geleneğini, Korngold’un romantik orkestrasını ve Holst’un cüretkâr ritimlerini kendi sesinde birleştiren bir yapı kurdu. Açılış fanfarı yükselen beşlisiyle neredeyse tek notadan kimliğini ilan eder. 2005’te Amerikan Film Enstitüsü (AFI), “Star Wars” müziğini yüz yıllık film müzikleri listesinin birincisi seçti, “Jaws” altıncı sıradaydı.
Williams’ın tekniği: Laytmotif ve orkestra
Williams’ın en belirgin özelliği, karakterlere, fikirlere ve duygulara bağlanan ezgi motifleri kurmasıdır. Luke’un teması, Prenses Leia’nın teması, İmparatorluk Marşı birbirinden ayrı kimlikler olarak film boyunca değişerek geri döner. Bu, sinemada eski bir yöntemdir ama Williams onu melodik açıdan akılda kalıcı kılmayı bilir. Bir Williams temasını on yıl sonra hâlâ mırıldanabilirsiniz.
İkinci özelliği orkestra bilgisidir. Gösterişli bakır üflemeliler, rahatsız edici alçak yaylılar, tuhaf ve ince vurmalılar, çocuk korosu ve solo bir keman sesi gibi çok farklı renkleri tek bir filmde bile dengede tutar. Müziğini büyük ölçüde piyano başında, kalem ve kâğıtla yazdığı sıkça anlatılır. Caz kökenleri ise ritimde ve armonide hâlâ duyulur.
1980’ler: Franchise’lar ve konser salonu
1980’lerde Williams hem sinemanın hem konser dünyasının merkezine yerleşti. “The Empire Strikes Back” (1980) ile İmparatorluk Marşı doğdu. “Raiders of the Lost Ark” (1981) ile Indiana Jones’un marşı geldi. 1982’de “E.T. the Extra-Terrestrial” için yazdığı müzik ona dördüncü Oscar’ını getirdi. Bisikletlerin ay ışığında uçtuğu sahnenin, Spielberg’in kurguyu müziğe göre değiştirmesiyle şekillendiği anlatılır.
Aynı dönemde Boston Pops Orkestrası’nın şefliğini üstlendi ve 1980’den 1993’e kadar sürdürdü. 1984 Los Angeles Olimpiyatları için yazdığı fanfar da bu dönemin ürünüdür. Williams’ı yalnızca film bestecisi olarak anmak, konser salonundaki yerini eksik bırakır.
1990’lar: Gölgeli ve sade bir ses
1993, Williams’ın iki zıt yüzünü bir arada gösterdi. “Jurassic Park” ile ihtişamı ve hayreti, “Schindler’s List” ile ise tam tersini, sade ve acılı bir sesi sundu. “Schindler’s List” müziğinin merkezindeki melodiyi seslendiren keman solisti Itzhak Perlman’dı. Bu iş ona beşinci Oscar’ını getirdi. “Saving Private Ryan” (1998) ve “Amistad” (1997) gibi işlerde de aynı ağırlık ve ölçülülük sürdü.
Bu dönemde Williams, büyük orkestral gösteri ile minimal duygusal sahneyi aynı sanatçının işi hâline getirmeyi başardı. Çocuk filmlerinden Holokost dramına uzanan bu aralık, onu sıradan bir “blockbuster bestecisi” olmaktan çıkardı.
2000’ler ve 2010’lar: Yeni nesil, yeni kuşak
“Harry Potter” serisinin ilk üç filmi (2001’den 2004’e) için yazdığı “Hedwig’s Theme”, çocuk dünyasının büyülü ve hafif karanlık sesini tanımladı. Prequel üçlemesiyle “Star Wars” dünyasına döndü ve sonunda dokuz filmlik serinin tamamı için müzik yazmış oldu. “Indiana Jones” serisinin beş filminden dördünün müziği de ona aittir.
2016’da Amerikan Film Enstitüsü’nün Yaşam Boyu Başarı Ödülü’nü alan ilk besteci oldu. 2024’te “Indiana Jones and the Dial of Destiny” ile 54. Oscar adaylığını aldı ve 91 yaşıyla bu ödüle aday gösterilen en yaşlı kişi oldu. Walt Disney’den sonra Oscar tarihinin en çok aday gösterilen ikinci insanıdır ve yedi ardışık on yıl boyunca aday gösterilen tek kişidir. Kaç adaylıktan beş ödül kazandığı da bir başka rakamdır: Fiddler on the Roof, Jaws, Star Wars, E.T. ve Schindler’s List.
2022 ile 2026: Emeklilik sözü ve dönüş
2022’de “Dial of Destiny” müziğinin son filmi olabileceğini ima etti. 2024’te bu sözden geri adım atıp, kendisini yeterince ilgilendiren ve takvimine uyan bir film çıkarsa çalışabileceğini söyledi. Ekim 2025’te Juilliard Okulu başkanı Damian Woetzel, Williams’ın Los Angeles’ta Spielberg’in yeni filmi üzerinde çalıştığını duyurdu. Film, 12 Haziran 2026’da vizyona giren “Disclosure Day” idi ve Williams ile Spielberg’in otuzuncu ortak çalışmasıydı. Haberlere göre Williams film için iki saatten uzun müzik kaydetti, bunların hepsi filmde yer almadı. Bu, Williams’ın filmografisindeki 105. film oldu ve 1958’deki ilk işinden beri geçen altmış yılı aşkın bir sürenin ürünüdür. Bu sezon Oscar adaylığı alıp almayacağı önümüzdeki aylarda belli olacak.
Sonuç: Hafızanın bestecisi
Williams’ın mirası, ödül sayısından çok, bir kuşağın hafızasında bıraktığı izle ölçülür. İki nota bir köpekbalığıdır, bir fanfar bir galaksidir. Bunu yapabilen bir besteci, sinemanın seyirciyle kurduğu duygusal anlaşmayı yeniden yazmış demektir. Doksan dört yaşında hâlâ stüdyoya girmesi, bunun bir meslek değil, bir ömürlük iş olduğunu gösteriyor.