Bazı müzisyenler iyi çalar. Bazıları çok iyi çalar. Bir de John Coltrane vardır; o çalmaz, arar. Kırk yıllık ömrüne sığdırdığı şey bir kariyer değil, bitmemiş bir soruşturmadır. Sorduğu soru da basittir aslında: Ses evrenin dilini konuşabilir mi?
Coltrane’i efsane yapan şey tekniği değildir, oysa tekniği korkutucudur. Onu efsane yapan şey, müziğe bir bilim insanının disipliniyle ve bir dervişin açlığıyla aynı anda yaklaşabilmesidir. Bu iki şey normalde aynı insanda barınmaz. Coltrane’de barındı ve sonuç, caz tarihinin en büyük patlamalarından biri oldu.
Odadan Çıkmayan Adam
Coltrane hakkında anlatılan hikâyelerin çoğu abartı gibi gelir, ama tanıkları vardır. Turnelerde otel odasına kapanır, günde on iki, bazen on dört saat çalışırdı. Konser aralarında kuliste çalışırdı. Yemek yerken saksafonun ağızlığını dişlerinin arasında tutar, parmak egzersizi yapardı. Eşi Naima onu defalarca ağzında saksafonla uyuyakalmış halde bulmuştu. Miles Davis bir keresinde ona neden solosunu bitiremediğini sormuş, Coltrane “Nasıl duracağımı bilmiyorum” demişti. Miles’ın cevabı meşhurdur: “Saksofonu ağzından çek.”
Bu takıntı bir gösteriş değildi. Coltrane geç açan bir çiçekti; yaşıtları parlarken o hâlâ arıyordu ve kaybettiği zamanı kasla, terle, tekrarla geri alıyordu. 1957’de eroini ve alkolü aynı hafta içinde, tek başına, bir odaya kapanarak bıraktı. O odadan çıkan adam artık başka biriydi. Kendisi bu dönemi “ruhsal bir uyanış” olarak tanımlar ve sonrasındaki her notayı bir tür şükran borcu gibi çalar.
Müziğin Geometrisi
Coltrane’in masasında Slonimsky’nin “Thesaurus of Scales and Melodic Patterns” kitabı dururdu; müzisyenlerden çok matematikçilerin seveceği, gamların bütün permütasyonlarını döken kuru bir ansiklopedi. Coltrane onu roman gibi okudu. Einstein’a hayrandı, fizik kitapları karıştırırdı, Hint ragalarını ve Batı Afrika ritim sistemlerini aynı iştahla söküyordu.
Bu merakın en somut meyvesi 1960 tarihli “Giant Steps”tir. Parçanın armonik iskeleti, oktavı üç eşit parçaya bölen büyük üçlü aralıklar üzerine kuruludur. Batı armonisinin alışık olduğu beşli çemberini terk edip tonal merkezi bir eşkenar üçgenin köşeleri gibi döndürür. Bugün müzik okullarında “Coltrane changes” diye okutulan bu sistem, esasında armoniye uygulanmış simetridir; sesle çizilmiş geometridir. Parça o kadar hızlı ve o kadar acımasızdır ki kayıt sırasında piyanist Tommy Flanagan’ın solosu neredeyse çöker. Coltrane ise üzerinden buldozer gibi geçer, çünkü o akorları aylarca, her tonda, her hızda çalışmıştır.
Yıllar sonra bir arkadaşına hediye ettiği el çizimi bir diyagram ortaya çıktı: iç içe geçmiş çemberlere yerleştirilmiş kromatik tonlar, aralarında çizgiler, simetriler. Kimileri buna “Coltrane mandalası” der. Fizikçiler bile üzerine makale yazdı. Adam armoni düşünmüyordu; evren modeli kuruyordu.
Ses Tabakaları ve Sonrası
Eleştirmen Ira Gitler onun çalışını tanımlamak için “sheets of sound” ifadesini icat etti: ses tabakaları. Coltrane tek bir akorun üzerine o kadar çok nota yığıyordu ki melodi çizgi olmaktan çıkıp yüzeye, dokuya dönüşüyordu. Bu, caz solosunun tanımını değiştirdi. Solo artık şarkı söylemek değil, bir armoninin içindeki bütün olasılıkları aynı anda haritalamaktı.
Sonra tuhaf bir şey yaptı: bütün bu matematiği bir kenara koydu. 1964’te kaydettiği “A Love Supreme” dört bölümlük bir duadır. Karmaşık akor zincirleri gitmiş, yerine dört notalık bir mantra gelmiştir. Albümün sonunda Coltrane, yazdığı şiiri saksofonla hece hece “okur”; enstrüman kelimenin tam anlamıyla konuşur. Geometriyi öğrenmiş, sonra onu aşmıştır. Picasso’nun sözünü hatırlatır bu yol: kuralları bir usta gibi öğren ki bir sanatçı gibi çiğneyebilesin.
Neden Efsane
Coltrane 1967’de, kırk yaşında öldü. Ardında bıraktığı şey bir diskografi değil, bir çalışma ahlakıdır. Yetenek denen şeyin aslında ne olduğunu gösterdi: kapalı bir oda, binlerce saat ve vazgeçmeyi reddeden bir merak. San Francisco’da onun adına kurulmuş bir kilise var; ayinlerde “A Love Supreme” çalınıyor. Bir müzisyenin azizleştirilmesi abartılı görünebilir. Ama Coltrane’in yaptığı şeyi düşününce, yani sesi hem denklem hem dua olarak kullanmasını, insan o kiliseye biraz hak veriyor.
Bugün elimizdeki araçlarla saniyeler içinde müzik üretebiliyoruz. Coltrane ise tek bir gamı aylarca çalışırdı. Aradaki fark verimlilik değil, niyettir. O, müziği üretmiyordu; müziğin içinden geçerek başka bir şeye ulaşmaya çalışıyordu. Efsane dediğimiz şey de tam olarak budur: varış noktası değil, yolun kendisi olan insanlar.
Kaynakça
Porter, Lewis. John Coltrane: His Life and Music. Ann Arbor: University of Michigan Press, 1998. (Coltrane’in çalışma disiplini, 1957 dönüm noktası ve armonik sisteminin en kapsamlı akademik incelemesi.)
Kahn, Ashley. A Love Supreme: The Story of John Coltrane’s Signature Album. New York: Viking, 2002. (Albümün kayıt süreci, dört bölümlük yapısı ve final bölümünde şiirin saksofonla “okunması”.)
Ratliff, Ben. Coltrane: The Story of a Sound. New York: Farrar, Straus and Giroux, 2007. (Coltrane sesinin evrimi ve “sheets of sound” döneminin analizi.)
Thomas, J. C. Chasin’ the Trane: The Music and Mystique of John Coltrane. New York: Doubleday, 1975. (Otel odası çalışmaları, ağzında saksofonla uyuyakalma gibi tanıklıklara dayanan anekdotlar.)
Davis, Miles ve Quincy Troupe. Miles: The Autobiography. New York: Simon & Schuster, 1989. (“Saksofonu ağzından çek” diyaloğunun kaynağı.)
Gitler, Ira. Soultrane albüm kapak yazısı. Prestige Records, 1958. (“Sheets of sound” ifadesinin ilk kez kullanıldığı metin.)
Coltrane, John. A Love Supreme albüm kapak yazısı ve şiiri. Impulse! Records, 1965. (Coltrane’in 1957’deki “ruhsal uyanış” ifadesinin birinci elden kaynağı.)
Slonimsky, Nicolas. Thesaurus of Scales and Melodic Patterns. New York: Coleman-Ross, 1947. (Coltrane’in başucu kitabı olan gam ve melodik kalıp ansiklopedisi.)
Lateef, Yusef. Repository of Scales and Melodic Patterns. Amherst: Fana Music, 1981. (Coltrane’in Lateef’e verdiği daire diyagramının, yani “Coltrane mandalası”nın ilişkilendirildiği çevre.)
Alexander, Stephon. The Jazz of Physics: The Secret Link Between Music and the Structure of the Universe. New York: Basic Books, 2016. (Coltrane diyagramının fizik ve simetri açısından yorumu, Einstein ilgisi.)
Kofsky, Frank. “John Coltrane Interview.” Jazz & Pop, 1966. (Coltrane’in müzik, spiritüellik ve evren üzerine kendi ağzından görüşleri.)
Saint John Coltrane African Orthodox Church, San Francisco. coltranechurch.org. (Coltrane adına kurulan kilise ve “A Love Supreme” ayinleri.)