Romanes nasıl konuşulan bir dil haline geldi? Romanes dilinin tarihsel yolculuğu nasıl başladı ve ne kadar süredir devam ediyor?
Romanes dili üzerine konuşurken Romanların ve Hindistan’ın tarihini iyi bilmek gerekiyor. Romanlar kesinlikle Hindistan’dan göç etmişlerdir. Bu konu üzerine çeşitli teoriler var ama asla şüphemiz olmaması gereken bir konudur. Çünkü Roman dilinde Hint dillerinden geçen %80-85 oranında kelimeler var. Hindistan dilleri diyorum çünkü Hindistan’da Sanskritçe, Gucuratça ve Prakritçe gibi 3 bin dil ve onların lehçeleri konuşulduğunu görebiliriz. Ama 18 dil resmi olarak tanınıyor ve belirli bölgelerde konuşuluyor. Buna rağmen İngilizce ve Hintçe iletişimde daha çok kullanılan diller olmuştur.
Roman dilini anlamak için Romanların göç sebeplerini iyi bilmek gerekiyor. Romanların nereden ve ne sebeple geldiklerine dair çok sayıda teori var. Ama birçok tarihçinin kabul ettiği teori, 9. yüzyıl sonlarında Gazne Devleti hükümdarı Mahmut Gaznavi’nin Hindistan üzerine gerçekleştirdiği yıkıcı seferler olarak kabul edilmektedir. Gaznavi, 17 defa Hindistan üzerine saldırılar gerçekleştirerek Hindu ve Budizm dinine inanan insanları zorla Müslüman olmaya zorlamış ve çok sayıda ibadethaneyi yıkarak birçok insanın da hayatını kaybetmesine neden olmuştur. Bir hikayeye göre bir gecede 70 bin kişinin hayatını kaybettiği anlatılmaktadır. Bu nedenle birçok insan göç etmek zorunda kalmış ve Romanların Avrupa macerası böyle başlamıştır.
Burada araya girmek isterim. Hindistan dillerinden birçok kelime barındırdığı söylüyorsunuz ama dikkatli incelediğimizde Romanes dilini içlerinde göremiyoruz?
Enteresan durumlardan biri de orada oldukları zamanda ve göç sürecinde Roman dili diye bir şey yoktu. Roman dili Hindistan’ı terk ettikten bir süre sonra oluşmaya başladı. Hindistan üzerinden Avrupa’ya doğru başladıkları yolculuk yaklaşık 100-150 sene kadar sürmüştür. Göç rotasında geçtikleri birçok ülkenin dilinden etkilenmişler ve bazı kelimeler almışlardır. Farsça, Ermenice, Kürtçe ve Yunanca çok sayıda kelime var. Ama dilin temeli Hindistan’da konuşulan dillerden oluşmaktadır. Hindistan dillerinin temelini de Sanskritçe oluşturmaktadır. Roman dilinde çok sayıda Sanskritçe kelime kalmıştır. Bizans İmparatorluğu’nu tanımanın da etkisiyle çok sayıda Yunanca kelime barındıran Romanes, temelinde bu dillerle birlikte Slav dilleri, Ermenice ve Hindistan dilleri barındırmaktadır. Böylelikle Romanes, 750-800 senedir konuşulan bir dil olarak önümüzde durmaktadır.
Türkiye’ye konusuna geleceğim fakat öncesinde genel bir soru sormak isterim. Romanların dünya üzerinde ne kadarı Romanes biliyor? Çoğunlukla Avrupa’da yaşadıklarını biliyoruz ama hangi ülkelerde yoğun olarak konuşuluyor?
Dünya üzerinde resmi olmamakla birlikte 12-14 milyon arasında Roman yaşamaktadır. Bu sayının içerisinden sadece 3 buçuk milyon kadarı Romanes dilini biliyor ve konuşuyor. UNESCO’nun da belirttiği üzere Roman dili kaybolma tehlikesi en yüksek olan dillerden biri olarak gösterilmektedir. Bu nedenle UNESCO tarafından 2015 yılında alınan bir kararla 5 Kasım günü Uluslararası Roman Dili Günü ilan edildi.
Orta Avrupa’da ve birçok Balkan ülkesinde Romanes konuşuluyor. 20-30 sene önce Almanya, Hollanda ve Belçika gibi ülkelerde çok Roman yoktu ve Roman dili çok konuşulmazdı. Bugün öyle değil. Roman dili birçok Avrupa ülkesinde Romanlar tarafından konuşuluyor. Ama genel olarak ağırlıkla Bulgaristan, Romanya, Macaristan, Makedonya, Slovakya ve Sırbistan gibi ülkelerde daha çok konuşuluyor. Bu ülkelerde konuşulan diğer dillerden bazı kelimeleri aldığını görebiliyoruz. Roman dili yapısı itibariyle standart bir dil değil zaten. Çok farklı lehçeleri bulunmakta. Bir kelimenin birden fazla anlamı olabilir yani tek bir doğru yok.
Roman dilinin kaybolma tehlikesi içerisinde olmasının altında yatan nedenler sizce neler?
Romanlar günlük yaşamlarında Romanes konuşmuyorlar. Bunun nedeni kendilerine karşı bir ayrımcılık ve ötekileştirme yapılmasını önlemek. Biz de onlara benzeyelim ve onların dilini konuşalım düşüncesiyle Romanes dilini pek konuşmuyorlar. Çocuklarına sakın dışarda konuşma seni işe almazlar veya okulda kötü görürler, ezerler şeklinde uyarılarda bulunurlar. İşte kaybolma hikayesi böyle başladı. Artık Roman dili Romanlar arasında gizli bir dil olarak kullanılmaktadır. Evde çocuklardan bir şey saklanacaksa eğer anne ve babalar Romanes konuşuyorlar ama onun dışında günlük hayatta bulundukları ülkenin resmi dilini kullanıyorlar.
13. ve 15. yüzyıllarda Romanlar, Yunanistan üzerinden Avrupa’ya göç ederken bugün Romanya ve Moldova olarak bilinen Wlahya yolunu kullandılar. İlk olarak Roman dili burada yasaklandı. Çok sayıda Roman burada esir olarak alındı. Esirlerin sahipleri Roman dilini kendi aralarında konuşmalarına izin vermedi. Konuştukları zaman ilk olarak kulaklarının kesilmesine, sonrasında burunlarının ve dillerinin kesilmesine varan yaptırımlar oluyordu. 1400’lü yıllardan 1860’lı yıllara kadar bu böyle devam etti. Bugün Romanya’da çok büyük Roman grupları olmasına rağmen roman dilini bilmiyorlar ve konuşamıyorlar. Çünkü nesiller arası aktarıma yönelik ciddi yaptırımlar oldu. Aynısını İspanya’da ve Finlandiya’da da yaptılar.
Günümüze baktığımızda son 60 yılda bir engelleme Bulgaristan’da oldu. 1984 ve 1985 yıllarında Bulgaristan’da bulunan Türklerin ve Romanların isimlerini değiştirdiler. Sonrasında Roman dili ve Türk dili konuşmak yasaklandı. Bir başka ülke Çek Cumhuriyeti’nde de bu yasaklar vardı.
Tabi bu yasaklamaları açıktan bir şekilde yapmıyorlar. Bulgaristan’da bugün Roman dili, Eğitim Bakanlığı tarafından bir şekilde engelleniyor. 10 sene önce Roman çocuklarının eğitimde anadili ile eğitim alma hakkı vardı. Türkler, Romanlar, Yahudiler ve Ermeniler olmak üzere bu dört etnik grup azınlık olarak tanınmıştı. Eğitim Bakanlığı bu dört gruba 1993 yılında anadilde eğitim izni verdi ama 2006 yılından itibaren sadece Roman dilini yasakladı. Buna sebep olarak da Roman çocukların entegre olamamasını göstererek anadilin önlerinde bir bariyer olacağını ifade ettiler. Tabi bunu açıktan yapmıyorlar.