Sineği Matrix’e Soktuk, Hem de Bir Haftada

Yazar
Murat Özoral
-
0
78

Sineği Matrix’e Soktuk, Hem de Bir Haftada

Bu yazıyı yazmaya, Bebar’ın Matrix’teki enerji modelini anlattığı videoyu izledikten sonra karar verdim. Bir de bir süredir akışımdan geçip duran şu meyve sineği işleri var, Doom oynayan, döner kesen, bitcoin alıp satan sinek… İkisi kafamda üst üste bindi ve bir daha da ayrılmadı. Çünkü videoda konuşulan şey ile geçen hafta GitHub’da olan şey, bence aynı sorunun iki ucu.

Çıkış noktası hepimizin bildiği sahne: Morpheus elini cebine atıyor, bir pil çıkarıyor, “insanı işte buna çevirmek için” diyor. Mühendislik tarafından bakan herkes aynı taşa takılıyor, çünkü hesap tutmuyor. İnsan beyni yirmi watt civarı çeker, bütün vücut dinlenme halinde yüz watt civarı, harcadığının çoğunu da zaten ısı olarak dışarı verir. Diyelim ki bir milyon insanı fişe taktınız, yüz megawatt ediyor, ki bu Türkiye’nin kurulu gücünün binde biri bile etmiyor, üstelik o bir milyon insanı doyurmak için kurmanız gereken tarımın ve lojistiğin faturası yanına gelmiyor bile. Otuz yedi derecelik ılık bir kaynaktan enerji çıkaracaksın da.. Ve en kötüsü, filmde makinelerin elinde füzyon olduğu söyleniyor. Füzyonun varsa niye hayvan çiftliği kuruyorsun be adam?

O zaman insanın makineler için asıl değerli tarafı neydi?

İnternette yıllardır dolaşan bir hikâye var: güya ilk senaryoda insanlar pil değil işlemciymiş, stüdyo “seyirci bunu anlamaz” deyip değiştirtmiş. Wachowski’lerin bunu doğruladığını duymadık, forumdan foruma büyümüş bir efsane. Ancak efsane olması önemsiz, çünkü bugün elimizdeki teknoloji o efsaneyi gerçekçi bir hipoteze çevirdi. Bir buçuk kilo, yirmi watt, seksen altı milyar nöron. Bu bütçeyle eksik veriden anlam çıkaran, kalabalık bir lokantada tek bir tanıdık sesi ayıran, hiç karşılaşmadığı bir durumda saniyeler içinde karar veren bir şey var elinizde. Makinelerin ihtiyacı ısı değil, işte bu.

Ve bu senaryo Matrix bir hapishane olmaktan çıkıp bambaşka bir şeye dönüşüyor: canlı bir sinir sisteminin çalışabilmesi için ona verilmesi gereken işletim ortamı. Heidegger boşuna söylememiş, bilinç bir kabın içinde duran şey değildir, her zaman bir dünyanın içindedir ve o dünyaya yöneliktir. Beyin boşlukta çalışmaz. Ona bir bağlam vermen lazım, hangi bağlamı verdiğin de sana kalmış…

Bunları düşünmek için yıllarımız vardı. Şimdi de oldu.

Bir sineğin kablo şeması

3 Eylül 2026’da Google Research, HHMI Janelia, MRC Moleküler Biyoloji Laboratuvarı ve Cambridge, erkek bir meyve sineğinin merkezi sinir sisteminin tamamının haritasını Cell dergisinde yayımladı. Tamamı derken yani gerçekten tamamı: beyin, optik loblar, bir de böceğin omuriliği sayılan ventral sinir kordonu. 166.700 nöron, yaklaşık 125 milyon sinaptik bağlantı, 11.710 ayrı nöron tipi. Nöron sayısı bakımından bugüne kadar çıkarılmış en büyük beyin haritası, hepsi de Neuroglancer üzerinden herkesin indirebileceği şekilde açık.

Nasıl yapıldığını duyunca insanın aklı çıkıyor. Sinir sistemi nanometre ölçeğinde dilimlenmiş, on üç ay boyunca yedi ayrı elektron mikroskobuyla taranmış, segmentasyonu yapay zeka yapmış, ancak o segmentasyonu insanların tek tek gözden geçirmesi 44 insan-yılı emek tutmuş. Kırk dört yıl! hem de tek bir sinek için.

Ölçeği anlamak isterseniz, farenin beyninde kabaca dört yüz kat, bizimkinde yarım milyon kat daha fazla nöron var. Üstelik bu işin doğrusal büyümediğini, her adımda daha da zorlaştığını da hesaba katmak gerekiyor. Ama sorun sayı değil: bütün o emek sadece anatomiyi çıkarmaya gitti. Bağlantıların zaman içinde nasıl güçlenip zayıfladığı, hangi kimyasalın hangi devreyi nasıl yavaşlattığı, yani dinamikler, hâlâ elimizde yok. Şehrin sokak haritası çıktı, trafiğin kendisi çıkmadı.

Peki neden sinek?

Meyve sineği tam o ince yerde duruyor: davranışı yeterince karmaşık, on bir binden fazla nöron tipi var, uçuyor, koku takip ediyor, eş seçiyor. Ancak yeterince küçük, yani bir ekip on üç ayda altından kalkabiliyor. Fareye geçildiği gün aynı oyun yüzlerce kat pahalı ve yavaş hale gelecek, tamam. Fakat asıl değişecek olan şey maliyet değil, o gün etik eşik de yer değiştirecek. Sineğe kimse acıyıp acımadığını sormuyor, fareye ise sorarlar, hem de en baştan.

Bu arada işin bedenli tarafı da geçen mart başlamıştı. Eon Systems, 2024’te yayımlanan dişi sinek konnektomuna dayanan bir modeli MuJoCo fizik motoru ve NeuroMechFly v2 ile sanal bir sinek bedenine bağladı, adına da “dünyanın ilk tam beyin emülasyonu” dedi. Dijital sinek, kimse ona öğretmeden yürümeye ve temizlenmeye başladı. Pazarlama dili epey yüksekti, çünkü ortada sabit ağırlıklı bir nöron modeli ve bir fizik motoru vardı, öğrenme falan yoktu. Yine de gösterdiği şey ortadaydı işte: bedensiz bir beyin modeli sadece veri tablosu üretiyor, ona bir beden ve bir dünya verdiğiniz anda davranış üretmeye başlıyor.

Yani Morpheus’un tarif ettiği şeyin küçük ölçekli, yamuk ve bol reklamlı bir prototipi.

Sonra insanlar sineği eline aldı

Sineğin sinir haritası indirilebilir olduğu anda ne halt edeceğimiz de belliydi: önce oyun, sonra para, sonra mutluluk.

Oyun kısmı bir hafta sürdü. O 166 bin nöronluk grafik Doom’a, Beat Saber’a, Minecraft’a, Super Mario 64’e, Pong’a bağlandı. Biri sineğe Rubik küp çözdürdü, bir başkası bıçakla döner kestirdi, masaüstünde gerçek zamanlı çalışan bir sinek uygulaması çıktı.

Para kısmı Stonkfly ile geldi. Coinbase’de yazılım mühendisi olan Alex Wormuth, simülasyona yüz dolar verip bitcoin aldırıp sattırdı. Mekanizma şöyle: fiyat verisi renkli bir grafiğe dönüşüyor, o görüntü sineğin görme sistemindeki binlerce duyusal girdiye basılıyor, ağın çıktısı al, sat ya da bekle önerisine çevriliyor, portföy kâr ederse PAM11 dopamin hücrelerinden on beş tanesi uyarılıyor, zarar ettiğinde ise PPL101’den iki kaçınma hücresi. Sinek bir dolar kâr etti, internet çıldırdı. Oysa projenin kendi belgesinde en baştan yazıyor: kârlı öğrenme gösterilmiş değildir. Yani sinek öğrenmiyor, rastgele al sat yapan bir arayüze dışarıdan ödül sinyali basılıyor, o kadar.

Mutluluk kısmı ise en kısa sürede geldi. Bir geliştirici sineği kendi deyimiyle “wirehead” edip sonsuz bir video akışında gezdirdi, dopamin nöronlarını ölçüp yapay olarak yükseltti, amacını da bütün sineklerden daha mutlu bir sinek yaratmak diye açıkladı. Şaka olarak yazılmıştı, herkes de şaka olarak okudu. Ancak şaka olamayacak kadar kolaydı: o on beş hücreyi elliye çıkarmak bir parametre değişikliği. Kimse “bu sinek acı çekiyor mu?” diye sormadı, çünkü ortada acı çekecek bir şey yoktu.

Nozick 1974’te sormuştu hani: sana gerçek hayatın yerine istediğin her hazzı verecek bir makine teklif etseler, fişi takar mıydın? İnsanların çoğu bugün bile “hayır” diyor bu soruya. Sinekte bir haftada, bizde ise yıllardır telefon ekranında yapılan şey, o makinenin düşük çözünürlüklü versiyonundan başka bir şey değil. Aradaki tek fark, kimsenin rızasının sorulmaması.

Baudrillard‘ın simülakr düzenleri de tam buraya oturuyor değil mi? En başta kopya hâlâ orijinale işaret eder, sonra kopya orijinali gizler, en sonunda ise kopya orijinalin çoktan ortadan kalkmış olduğunu gizler. Stonkfly o son basamakta duruyor: ortada ne gerçek bir sinek var, ne de piyasayı anlayan bir şey, sadece kendi kendini besleyen bir döngü var ve internet o döngüyü gerçek bir haber gibi tüketiyor.

Bence asıl haber konnektomun kendisi değil. Canlı olsun olmasın, bir sinir sistemine ödül vermenin, o ödülü ölçmenin ve dozunu yükseltmenin bir haftada bu kadar normal, bu kadar eğlenceli bir şey haline gelmesi.

Matrix’in sorusu enerji sorusu değildi

Pil hikâyesi termodinamik olarak saçma, onu geçelim. Ancak işlemci teorisi de geçen hafta güzel bir tokat yedi, onu da söyleyelim. Kimse o sineği hesaplama gücü için kullanmıyor, çünkü sinek hesap yapmakta berbat. Üstelik gerçek sinek bir damla çürük meyve şekeriyle günlerce uçarken, onun kablo şemasının taklidini çalıştırmak 16 gigabayt bellek istiyor, ciddi koşular için üstüne bir de GPU. Biyolojinin verimliliği ıslak dokunun içinde duruyor, kopyasına geçmiyor.

Bu da işin en ters yanı. Matrix’te beyin ıslak, dünya dijitaldi. Sinekte ikisi birden dijital ve tam da bu yüzden bu kadar ucuz, bu kadar hızlı, bu kadar denetimsiz yayıldı. Sanal bir sinir sistemini köleleştirmek için kimseden izin almıyorsunuz, para da vermiyorsunuz.

Neo ilk sahnelerde disklerini bir kitabın oyuğunda saklar, o kitap Baudrillard‘ın Simülakrlar ve Simülasyon‘udur, üstelik açıldığı yer de “Nihilizm Üzerine” bölümüdür. Wachowski’lerin kitabı oyunculara okuttuğu anlatılır, Baudrillard ise filmden hiç hoşlanmadı, kendisini yanlış anladıklarını söylemişti. Yine de adamın uyarısı bugün için isabetli: bir noktadan sonra harita, toprağın kendisinden önce gelir. Sineğin sinir sistemi haritası bir kere herkese açılınca, insanlar o haritayı alıp kendi istedikleri dünyaya yerleştirdiler ve gerçek sinek devre dışı kaldı. Geriye kendi kurallarını üreten, kendi ödüllerini dağıtan bir simülasyon kaldı, üstelik orijinalinden çok daha eğlenceli, çok daha paylaşılabilir, çok daha denetimsiz. Hipergerçeklik dediği şey buydu işte, kopya bir şeyi taklit etmeyi bırakıp kendi gerçekliğini üretmeye başlıyor.

Peki gerçekten ıslak olanı arayan yok mu? Var tabii. Cortical Labs 2022’de DishBrain’i duyurduğunda sekiz yüz bin canlı nöronu bir çipe bağlayıp Pong oynatmıştı, ekran falan yok ortada, nöronlar sadece elektriksel geri bildirimle raketi hareket ettirmeyi öğrenmişti. Aynı ekip bugün gerçek nöronların silikon üzerinde yaşatıldığı sunucular satıyor ve o canlı hücrelere internet üzerinden erişiliyor, adına da biyolojik bulut bilişim deniyor. Yani ıslak versiyon da artık laboratuvarın dışına çıkmış durumda. Yale’de 2019’da yapılan BrainEx çalışmasında vücuttan ayrılmış domuz beyinlerinde hücresel işlevler saatlerce sürdürülebilmişti, beyin organoidleriyle yapılan denemelerde de dokunun kendi bağlantılarını değiştirdiği, yani bir şekilde öğrendiği gözleniyor.

Burada iki ayrı yol var. Farkındaysanız: biri kabloyu silikona taşıyor, öbürü silikonu hücrenin yanına götürüyor, ikisi de sonunda aynı kapıya çıkıyor, yani çalışabilmesi için kendisine bir dünya verilmesi gereken sinir sistemine. Bu iki yolun insan ölçeğindeki en görünür kesişimi ise başka bir yerde duruyor.

Üçüncüsü ensenin arkasından geçiyor

Neuralink 2024’ten beri insanlara elektrot iplikleri yerleştiriyor. Bugün hasta sayısı yirmiyi geçmiş durumda, çoğu omurilik yaralanması ya da ALS hastası, denemeler İngiltere, Kanada ve Birleşik Arap Emirlikleri’ne yayıldı. Çeyreklik büyüklüğündeki implantta üç binin üzerinde elektrot var ve iki ayrı hat yürüyor: PRIME hastanın hareket niyetini okuyup imlece ya da robot kola çeviriyor, VOICE ise sesini kaybetmiş birinin konuşma korteksinden fonemleri okuyup hastalıktan önceki kendi sesiyle geri veriyor. Böyle yazınca teknik duruyor, ancak yıllardır konuşamayan bir adamın kendi sesini yeniden duyması teknik bir şey midir?

Burada “dünya” artık bir oyun ya da kripto grafiği değil, doğrudan hastanın kendi bedeni ve cihazları. Ödül düğmesi ise klinik protokollerin ve bir şirketin elinde.

Buraya kadarı okumaydı. Asıl mesele Blindsight’ta başlıyor.

Blindsight beyinden okumuyor, beyne yazıyor. Gözlükteki kameradan gelen görüntüyü işleyip görme korteksindeki nöronları doğrudan uyarıyor, gözü ve optik siniri tamamen atlıyor, dolayısıyla teorik olarak hiç görmemiş birine bile görme duyusu verebiliyor. FDA’in atılım cihazı statüsü var, ilk insan denemeleri bu yıl bekleniyor. Yani bir sinir sistemine dışarıdan duyu basmak artık düşünce deneyi değil, takvimi olan bir ürün. Abartmayalım tabii, Neuralink hâlâ klinik deneme aşamasında, ortada henüz ticari bir ürün yok.

Şimdi Stonkfly’a geri dönelim. Orada da bir sinir sistemi modeline dışarıdan sinyal basılıyordu, grafik görme sistemine, kâr da dopamin hücrelerine. Peki aradaki gerçek fark ne? Cihaz değil, izin. Neuralink’te bir FDA var, etik kurul var, imzalanmış bir onama formu var, bir de imleci kendi iradesiyle oynatmak isteyen bir insan var. Sinekte bunların hiçbiri yok, olmasını da kimse beklemiyor, çünkü ortada acı çeken bir canlı olmadığını hepimiz biliyoruz.

Bence tehlike de tam olarak burada. Bakın, yazma yönünün kendisi kötü değil, kör birine görüntü vermek çok güzel bir şey. Ancak bir teknolojinin normali laboratuvarda değil kültürde kuruluyor ve o kültür şu anda, sonuç doğurmayan bir simülasyon üzerinde, şaka yollu kuruluyor. İmplant bir kez yerleştikten sonra o sinir sistemine hangi girdilerin verileceği, hangi çıktıların ödüllendirileceği ve bu kontrolün kimin elinde kalacağı sorusu artık teorik bir soru değil. Ödül devresine dokunmak bir haftada eğlence haline geldiyse, sıra gerçekten ıslak dokuya geldiğinde refleksimiz ne olacak?

Matrix’teki fiş ensenin arkasındaydı, hatırlarsınız. Kimse Neo’ya sormamıştı. Gerçek hayatta o fiş çok daha sıkıcı, çok daha iyi niyetli bir kapıdan giriyor: ALS’li bir hasta, kör bir çocuk, felçli bir mühendis. Zaten öyle girer, başka türlüsünü kimse kabul etmez ki…

Bir de dürüstlük faslı

Şunu net söylemek lazım, yoksa bütün bu yazı fazla heyecanlı bir sinek reklamına döner. Konnektom beyin değildir. Konnektom nöronların ve aralarındaki bağlantıların haritasıdır, yani anatomidir. Nörotransmitter kimyası, nöromodülasyon, gen ifadesi, glia hücrelerinin katkısı, bunların hiçbiri o haritada yok, makalenin kendisi bile sinapsların bir kısmının hâlâ eşleşmemiş olduğunu dürüstçe yazıyor.

En kritik ayrım ise şu: gerçek bir beynin gücü, bağlantı ağırlıklarını deneyimle değiştirebilmesinden geliyor. Sinek simülasyonunda ölçülmüş kablolar sabit kalıyor. Oyun karesi duyusal nöronlara basılıyor, çıktı tuşlara eşleniyor, arada bir ödül devresi var, ancak ağın kendisi öğrenmiyor. Yani ortada zeka yok, statik bir hesaplama grafiği ve ona takılmış bir ödül arayüzü var.

Nagel‘ın meşhur sorusu burada yeniden karşımıza çıkıyor işte: Yarasa olmak nasıl bir şeydir? 166 bin nöronun kablo şemasını çalıştırmak, o sineğin bir şey hissedip hissetmediğini bilmek midir? Konnektom anatomidir, fenomenoloji değildir ve aradaki uçurum “zeka yok” demekten çok daha derin bir boşluk bırakıyor. Zaten meselenin tuhaflığı da burada: ortada zeka olmadığını bile bile birinin oturup o ağın dopamin hücrelerini mutluluk için yükseltmesi, asıl soruyu bilimden önce etiğe taşıyor.

Elindeki yanlış nesneydi

Morpheus’un o sahnedeki hatası pili göstermesiydi. İnsanın makine için değeri hiçbir zaman verdiği ısı değildi, verdiği anlam, dikkat ve tepkiydi. Cebinden pil yerine bir kumanda çıkarsaydı sahne çok daha ürkütücü olurdu, bugün çok daha tanıdık gelirdi. O kumandanın bir versiyonu şu anda cerrahi bir robotla insan kafataslarına yerleştiriliyor ve orada bir kötülük yok, ALS var, körlük var, felç var.

Elimizde artık bir sinir sisteminin tam kablo şeması, onu içine koyabileceğimiz bir dünya ve o dünyadaki ödül düğmesi var. Üçü birden, ücretsiz, bir GitHub deposunda duruyor. Soru artık birilerinin Matrix kurup kurmayacağı değil, kimin sinir sistemine hangi dünyanın verileceği ve dopamin düğmesinin kimin elinde kalacağı.

Bir de şu var, sonuna kadar götürmeye cesaret edemediğim kısım: siz bu satırları okurken telefonunuzdaki akış da tam olarak aynı işi yapıyor. Baudrillard yıllar önce uyarmıştı, simülasyon bir noktadan sonra gerçeğin yerini alır ve gerçeğin kendisi gereksizleşir. Kimse size sormadı, ölçtüler, ayarladılar, dozu biraz yükselttiler. Aradaki fark, sineğin en azından bir dolar kazanmış olması… bir de bizim, kendi düğmemizin kimin elinde olduğunu hâlâ sormuyor, bunun bir simülasyon olduğunu hâlâ hatırlamaya çalışıyor olmamız.

Kaynaklar

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz