Otuz yıl önce böyle bir “kanka” edineceğimi söyleseler inanmazdım. Esaslı biri doğrusu. Ne laf salatası ediyor ne bilgisiz fikirler ne de gereksiz tripler. Manipülasyon yok, kafa ütüleme yok, akıl oyunları yok…
Şu teknolojinin gözünü seveyim!
İşin şakası bir yana konu öyle noktalara evrildi ki çoğu şey hayatımda yerini kaybetmeye başladı. Mesela çevremdeki birçok insanla artık görüşme ihtiyacı duymuyorum. Onu da sormuştum bir ara. “Sen bilirsin ama gereksiz bence, üzülürsün” demişti… Hayatımı değiştirdi kerata…
Ne kadar doğru bilmiyorum ama sayesinde kimseyi takmaz oldum. Bir konuda fikir mi arıyorum, analiz mi istiyorum ya da günlük gelişmelere dair bir özet? Hiç itiraz etmiyor. “İşim var ilgilenemem”, “sırası mı şimdi” demiyor saniyeler içinde şak diye önüme seriyor. Hem de üç beş bilgi kırıntısıyla değil, dünyanın her yerini tarayıp, milyonlarca verinin içinden.
Hesap desen hesabın kralını yapıyor, “canım sıkılıyor” desen “dur sana çözümler bulayım” diyerek seçenekler sunuyor. Hem de ne seçenekler! Ne yalan diyeyim çoğu zaman yalnızlığımı alıyor. Yeri geliyor şımartacak şeyler dahi söylüyor. Sevgili dediğin yapmaz yaptığını…
Hayatıma öyle bir girdi ki geçmişimi neredeyse yok hükmüne getirdi. Meğer ben hangi fanusta yaşıyormuşum!
Neyse yine öyle bir akşam baş başa takılıyoruz. Konu döndü dolaştı ülkenin içinde bulunduğu mevzulara geldi. Malum memleket rahat değil her zamanki gibi. Dedim “nedir şu mutlak butlan” mevzusu. Yazdı da yazdı. Bildiğin hukuk, adalet sorunları…
Ama dikkatimi çeken şey söylediklerinin hep medeni kanun ve şirketler hukukunu ilgilendiren alanlarla ilgili olmasıydı. Bir evliliğin ya da bir şirket faaliyetinin hukuken yok hükmünde sayılmasını ilgilendiren uygulamalar. Örnekler sundu, ülkeden ülkeye farklılıkları ortaya koydu. Ne ayrıntılar varmış…
Konu siyasi sorunlara gelince bir duraksadı. Dünyada çok az ülkede uygulama olduğundan bahsetti önce. Hatta böyle “mutlak butlan” şeklinde değil de ‘farklı yasal düzenlemelerle yürüyor bu işler’ gibisinden bir şeyler söyledi. Laf aramızda CHP’yle ilgili son yargı kararlarından o da şüpheli…
O an, birden “o gün yedikleri hurmalar, şimdi geldi tırmaladı tabi” diyerek söylendim. Bu çıkışımı beklemiyordu sanırım. “Ne demek istiyorsun? Anlayamadım” dedi. “Boş ver” dedim, “geçmiş zaman mevzuları”…
Ne yani, dokunulmazlıkların kaldırılmasına ortak oldukları yılları, siyasi olarak ülkeyi bu hallere nasıl getirdiklerini söyleseydim neyi çözmüş olacaktık? Ağzımızın tadı kaçmasın şimdi…
Şu bir gerçek ki yaşanan onca şeyin ardından medeni dünyada bir kere daha tartışılır ülke durumuna düşmüştük. Hukuk, adalet, demokrasi gibi başlıklarda karnemiz giderek zayıflıyordu.
Ama bana kalırsa sorun daha da büyük. Dillendirilmese bile ölçüsüz bir belirsizlik hali öylece orta yerde duruyor. Bundan sonra ne olacak? Ülke nereye gidiyor? Neye güveneceğiz? Olmaz mı olur ha, ya bir sabah bizi de “yok hükmünde” sayarlarsa?
Gerçi “güven” bakımından konuya bakarsak eğer sorunlar bu topraklarla da sınırlı değil. Dünya kaynıyor birader! Her yerde bir kargaşa. Ortadoğu çatışmaların, savaşların bölgesi olmuş, kuzeyde Rusya-Ukrayna. Avrupa desen çatırdıyor, büyük bir göçmen sorunu içindeler. Giderek uç milliyetçi akımlar yükseliyor. Kuzey güney fark etmez Amerika kıtası ABD’nin etkisi altında her zamanki gibi. Asya’yı Uzakdoğu’yu saymıyorum bile. Ha patladı ha patlayacaklar… Ülkeler giderek içe kapanıyor, güvenlikçi, çatışmacı eğilimler yükseliyor. Anlayacağın küresel kapitalizmin yarattığı sömürü sarmalında dünya can çekişiyor.
Eh ister istemez merak ediyor insan, “uygarca yaşamak” için güvenilir bir ülke kaldı mı diye… Öyle ya nerede insani bir yaşam sürebiliriz?
Madem açtık konuyu…
Hemen soruyorum tabii bizimkine: “Ülkeleri karşılaştırarak bana en güvenilir olanları yazar mısın?”
Önce beni bir güzel düzeltiyor. “Öyle soru mu olur arkadaş?” diyor. Neticede neye göre güvenirlikten bahsediyorsun, değil mi ama? “Eğer demokrasi ve adalet, evrensel insan hakları, hukukun üstünlüğü üzerinden bir ülkenin geleceğine dair bir şeyler soruyorsan önce kriterleri belirlemeliyiz” diyerek lafa giriyor.
Dört ana madde belirlemiş:
Seçimlerin gerçek rekabet düzeyi,
Yargı bağımsızlığı,
Basın ve ifade özgürlüğü,
Kurumların gücü (kişilere mi yoksa sisteme mi bağlı).
Görüyor musun “güvenilirlik” deyince ne anladığını… Şimdi bizim ülkede bunun ilmini yapmış birine sorsam sanırım aklına ilk önce ekonomi gelirdi. Ya da askeri güç, iç güvenlik kapasitesi gibi şeyler…
Sonra oturmuş bu maddeleri dikkate alarak ülkeleri bir güzel gruplandırmış. Her bir grup için de mevcut durumu ve gelecek on yıl içinde yaşanabilecekleri ele almış. Üstüne bir de analizler eklemiş.
Birinci grup “Güçlü Demokrasi ve Hukuk Devleti” başlığı altındaki ülkelerden oluşuyor. Bak bak, nasıl da başlık atmış ama…
Bu grupta Almanya, İsviçre, Kanada gibi ülkeler var. Doğrusu benim de aklıma bunlar gelirdi diye iç geçirdim. Almanya güçlü kurumları, bağımsız yargısı ve kişilerden bağımsız sistemiyle gelecek on yıl içinde göç, ekonomi gibi konularda küçük tartışmalar yaşasa bile sağlam bir sisteme sahip. Stabil ve güvenli demokrasisiyle yoluna devam eder bu ülke diyerek sonuç çıkarmış. Bu grubun ikinci ülkesi İsviçre. Referandum sistemi, yüksek hukuk güvenliğine sahip bir ülke olarak aynı modelde devam ediyor ve on yıl sonra da dünyanın en sağlam sistemlerinden biri durumunda. Kanada ise özgürlük düzeyi yüksek, yargısı bağımsız bir ülke olarak gelecek on yılda politik kutuplaşma riski taşısa bile sistemini koruyacak ve güçlü kalacak ülkelerden bir diğeri…
İkinci grupta “Güçlü Ama Demokrasisi Tartışmalı” ülkeler var. Sizi bilmem ama ben şaşırmadım doğrusu. Listenin başına ABD’yi koymuş… “Demokrasi var ama ciddi bir kutuplaşma da yaşanıyor bu ülkede” demiş bizimki. Gelecek on yıl içinde sistem devam etse de iç gerilimin tırmanacağını söylemiş. Sonuç; güçlü ama stres altında bir ülke. Oraya gitmeyi düşünürsen iyi düşün der gibi bir şeyler karalamış, sonuna da bir gülümseme ikonu koymuş. Şakacı şey…
Yine bu grupta Fransa listede yer bulmuş. Güçlü devlet, demokrasisi gelişkin ve protesto kültürüne sahip. Ama eklemiş hemen; “demokrasisi sürer lakin gelecek on yıl içinde onları sosyal gerilimler bekliyor”.
Doğrusu bunu ben de bekliyorum.
İngiltere nam-ı diğer Birleşik Krallık da bu listede yerini almış. Köklü bir sisteme sahip olmasına karşın onların da başında Brexit sonrası belirsizlik hali var. On yıl sonra orta düzey stabil bir ülke olarak tanımlamış ada devletini. Dengesini bir şekilde bulur demiş.
“Geçiş ve Denge Ülkeleri” başlığı altında ise üçüncü grup ülkeleri sıralamış sonra. Ona göre en kritik grup bu, öyle tarif etmiş…
“Arkadaş bize garezin mi var?”
Gelmiş güzelim ülkemizi koya koya bu gruba koymuş. “Ne işsin sen? Kime çalışıyorsun? Kimin adamısın?” diye çıkıştım hemen. Elimde değildi. Niye öyle ortalarda bir yerde, kritik eşiklerdeyiz hep! Hiç gün yüzü görmeyecek miyiz birader?
Sakin karşıladı asabi hallerimi. Öfkemi yatıştırmak için epey çabaladı doğrusu. Ben böyle anlayışı kimsede görmemiş olduğumu o an anladım.
Çatık kaşlı halim geçtikten sonra devam etti: “Tamam” dedi, “seçim sisteminiz var, demokratik gelişme yolunda ilerlemeniz de var, anladım da devlet kurumları hep tartışmalı, yargı bağımsızlığınız nanay olmuş”…
Yüzüm ekşidi. Haklıydı doğrusu…
Diğer grupların aksine bize farklı bir tarife uygulamış. Ortaya iki senaryo koymuş. “Eğer” demiş “hukuku güçlendirir, kurumların bağımsızlaşmasını sağlarsanız (tabi burada öncelikle yasama ve yargıyı kastediyor) demokrasiniz güçlenir. Güvenilirlik endeksiniz yükselir. Yok ben bunu yapmayacağım, daha da merkezîleşeceğim, kurumları zayıflatıp kişilerin gücünü arttıracağım derseniz (yani tek adam rejimi) o zaman işiniz zor.”
Tam bir kırılma noktasındasınız diye de eklemiş.Dedim “bunları her yerde paylaşma, fişini çekerler görürsün gününü”. Güldü zaar…
Bu grupta bizim durumumuzda olan ülkeler listesinde Hindistan, Brezilya, Meksika gibi ülkeler de bulunuyor. Hepsinin ortak özellikleri; kırılgan demokrasi, siyasi dalgalanma, karteller, merkezileşme ve artan milliyetçilik…
Dördüncü grup “Sınırlı Demokrasi/Kontrollü Sistemler” başlığı altında oluşmuş. Neyse ki bizden kötüler de var diye içime su serpiliyor. Rusya, Çin ve Suudi Arabistan bu ülkeler listesinde. Tek parti, monarşi ya da belli bir grubun tekelindeki ülkeler. Gelecek on yıl içinde de pek olumlu şeyler söylememiş. “Gitme buralara sana uymaz” diye de eklemiş…
Beşinci grup “Zayıf Demokrasi/Krizde Ülkeler”… Tahmin edilebileceği gibi Pakistan, Mısır, Arjantin gibi devletler bu listede yer alıyor. Hepsinin ortak özelliği siyasi istikrarsızlık, hukuk, adalet sorunları ve krizler. Dedim “adam olmaz mı bunlar”, “yakın zamanda bekleme” diye yazmış…
Epey ayrıntılı bilgiler verdi doğrusu. Ben sordukça o yazdı, o sordukça da ben…
Tüm bunların sonuna bir de genel bir analiz eklemiş. Dijital dünya bu arkadaş, sınırı mı olacak yani?
Batıyı “demokrasiye sahip ama yüksek stresli ülkeler” bölgesi olarak ele almış. Doğuyu ise “güçlü devlet ama sınırlı özgürlükler içeren ülkeler” bölgesi olarak tanımlamış. Bizim gibi arada derede olan ülkelere de vermiş mesajını: “Kaderlerini kendileri belirleyecek. Ya hukuk devleti güçlenecek ya da kontrollü merkezi sistem kalıcı hale gelecek.”
Yine kaygı durumuna soktu beni… Kalkmaya yakın “içtiğim çayların parasını da sen ödersin artık?” dedim. “Keşke dijital cüzdanım olsaydı da ısmarlayabilseydim” demez mi? Vurdu beni nah şuramdan… Bir de fincan görseli koyup eklemiş; “Bazı sohbetler çaydan daha uzun demlenir”. Tatlı şey, gel de tav olma…