ALEVİ YAS RİTÜELLERİ:
Alevi cenaze/ yas ritüellerine ilişkin kaynaklar, “Hakka yürüyen” kişilerin nasıl defnedileceğini şöyle aktarıyor:[ii]
Helallik Meydanı:
Eğer bir can Hakka evinde yürüdü ise, yanında bulunan bir kişi “Allah, Muhammet, ya Ali” der, o canın gözlerini kapatır. Temiz bir tülbent, bez veya bunlar gibi bir şeyle çenesini bağlar. Hakka yürüyen canın giysileri üzerinden çıkarılır ve bir döşek üzerine sırt üstü yatırılır. Bu döşeğe “Hak döşeği” ya da “Rahat döşeği” denir. Döşeğe yatırılan canın kolları düzgün bir şekilde yanlara uzatılır. Ayrıca ayakları da düzgün bir şekilde uzatıldıktan sonra, ayak başparmakları birbirine bağlanır. Bundan sonra canın üzeri temiz bir çarşaf veya bir örtü ile örtülür. Sonra o yöreye göre örf, adet ve gelenek var ise (duvaz imam, deyiş okumak gibi) o uygulanır. Bu uygulamaya “Dar çekmek duası” denir.
Defin Öncesi:
Yine bir can hastane gibi yerlerde Hakka yürümüş ise, o mekanda yıkama işlemleri yapılmakta ve o canın yakınları da orada yıkanmasını istiyorlar ise, o can oradaki görevliler tarafından yıkanır.
Eğer can evi ya da cemevleri gibi mekanlarda yıkanacak ise, öncelikle teneşirin temiz olmasına dikkat edilir ve Hakka yürüyen can özenle teneşire taşınır. Kafasının altına bir yastık konur. Edep yerleri uygun bir bezle örtülür. Cenaze kadın ise, kadın; erkek ise, erkek tarafından yıkanır.
Yıkama işlemleri için önceden sabun, sünger ve eldivenler hazırlanır. Cenazeye abdest aldırma diye bir kural, Alevi geleneğinde yoktur. Yıkama işlemleri ile görevli kişi eldivenlerini taktıktan sonra yıkama işine öncelikle “avret” yerlerinden başlar. Daha sonra vücudunun üst kısmından başlayarak, vücudunun her tarafı iyice yıkanır.
Yıkama işlemi bittikten sonra, cenazenin yakınları, eşi, dostu cenazeye “helallik suyu” dökebilirler. Bundan sonra cenaze temiz havlularla kurulanır. Kurulama işleminden sonra, önceden hazırlanan kefene sarılır. Erkek kefeni üç parçadır: Ahret gömleği, eteklik ve sargıdan oluşur. Kadın kefeni ise beş parçadır: Gömlek, eteklik, sargı, baş örtüsü ve göğüs örtüsünden ibarettir. Bu işlemler yapıldıktan sonra cenaze tören alanında uygun bir yere konur. Bu arada orada bulunan canlardan konuşmak isteyenler Hakka yürüyen can için özel olarak söylenecek sözlerini söylerler.
Cenaze Meydanı:
Cenazenin musalla taşına konmasına Cenaze Meydanı denir. Eğer Cem ve Kültür Merkezi bulunan Alevi kurumlarında, Hakka yürüyen can kefenlendikten sonra, defin işleminden önceki bütün işlemler burada yapılacaksa, genellikle Helallik Meydanı ile Cenaze Meydanı aynı yerlerdir. Kırsal kesimlerde ise genellikle Helallik Meydanı ile Cenaze Meydanı ayrı olabilir. Alevi edep ve erkanında kolları dirseklere kadar sıvayıp, bazı inançlarda olduğu gibi abdest alma gibi bir kural yoktur. Yalnız cenaze törenine katılacak kişiler, önceden tertemiz yıkanmış ve üst başlarını düzgün bir şekilde giyinerek gelmeleri gerekir. Cenazeyi kaldıran görevli kişi, cenazenin uygun bir yerine durur. Orada bulunan kadın ve erkekler hep birlikte, yarım ay şeklinde toplanırlar ve Cenaze namazı kılınır. Alevi cenaze namazı, Sünni cenaze namazından farklı biçimde ve Arapça herhangi bir duaya yer verilmeksizin kılınır.
Helallik:
Alevi toplumunda da Sünni geleneklerine benzer biçimde cenazenin aile evinin önüne getirilerek aileden ve komşulardan helallik alınması adeti gözlenir.
Defin:
Defin işlemleri ve süreci aşağı yukarı Sünni geleneklerle benzerlik barındırsa da yöreden yöreye değişiklikler gözlenebilir. Örneğin Tahtacılar’da ölen kişi genç bir erkekse, arkadaşları mezarlığa kadar ucunda renkli kumaşlar, çiçekler takılı sırıklar taşırlar. Sırıklardaki renklerin çokluğu ve çeşitliliği ölen kişinin ne kadar sevildiğinin de göstergesi sayılır. [iii]
Can Aşı:
Mezarlık dönüşü ölenin evinde kurban, helva , pilav, hoşaf ve yemek çeşitlerinden oluşan hazırlık tüm gelenlere verilir. Yemekten önce 2 veya 3 kaptan tüm gelenlerin elleri yıkatılır. Bu kaplar cenazenin ardından mezarlığa gidenlerin döneceği yola ters olarak kapatılır. Hizmet edecekler koşarak gelip bunlara su doldurur. Su dökme işlemi hiç kesilmeden devamlı dökme şeklinde yapılır. Giderken elleri yıkatılırken aynı uygulama yapılır. Havlu ile elleri sildirilir. Can Aşı ya da Can lokması 3, 7 ve 40. Akşamlarda tekrar edilir. 40. Akşam Can aşı verilirken kısa bir Cem töreni de yapılabilir.
Özel Günler:
Alevi ritüellerinde 3’ü, 7’si, 40’ı ve 52’si olmak üzere özel günlere ilişkin adetler gözlenir. Ölenin toprağa verildiği akşam “3’ü” kabul edilir ve eski zamanlarda ölenin hayatını kaybettiği oda elbirliği ile badana edilir. Defin işleminin yapıldığı günden başlayarak 7 gün boyunca ölenin evinde kadınlar toplanır ve dualar okunur. Ölenin giysileri temizlenerek en yakın dostuna teslim edilir. 40. ve 52. Gece ölenin evinde toplanılarak dualar okunur.
40 Sütü
Bazı Alevi topluluklarda defin işlemini takip eden 40 gün boyunca her gün 1 kişiye süt götürülmesi, lokma dağıtılması geleneği görülmekteyse de bu yaygın bir adet değildir.